جوراب، دمپایی و پوشیدنیهایی که دیگر تولید نمیشوند
یادته؟ اون جورابای نخی ضخیمی که مادربزرگ میبافت؟ یا اون دمپاییهای لاستیکی که صدای تپتپشون تو خونه میپیچید؟ این پوشیدنیهای کوچک که شاید اصلاً بهشون فکر نمیکردیم، الان بیشتر از هر چیزی بهمون یادآور دهه ۶۰ هستند.
جوراب، دمپایی، دستکش بافتنی، کلاههای پشمی — اینها اجناسی نبودند که کسی برایشان ویترین میچید یا با افتخار نشانشان میداد. ولی همینها بودند که هر روز صبح پوشیده میشدند، هر شب درمیآمدند، و حالا دیگر هیچکدامشان تولید نمیشوند. نه با آن جنس، نه با آن رنگ، نه با آن حسی که داشتند.
فهرست مطالب
جورابهای دهه ۶۰؛ وقتی یک جفت ارزش داشت
در دهه ۶۰، یک جفت جوراب خوب جزو داراییهای اصلی هر خانه بود. نه اغراق است، نه بزرگنمایی. کمبودها واقعی بودند، کارخانهها محدود بودند، و یک جفت جوراب نخی خوب که زانو نزند و سوراخ نشود، ارزش داشت.
جورابای اون دوره چند تیپ اصلی داشتند. جورابهای نخی ضخیم که عمدتاً در کارخانههای داخلی — مثل کارخانههای اصفهان و مشهد — تولید میشدند. این جورابا رنگشون معمولاً قهوهای، کرم، یا سرمهای بود. پسرها اکثراً کرم یا قهوهای میپوشیدند، دخترها مدلهای سفید با تزیینات ساده داشتند.
یه چیزی که همه یادشون هست: جورابای پنجهدار. یعنی از ناحیه انگشتا بافتش ضخیمتر بود. بعضیها پشت پاشنهدوزی شده بودند. این جورابا اصلاً برای پایهداری ساخته شده بودند، نه نمایش. و واقعاً هم پایه میدادند — یه جفت جوراب خوب، اگر دقت میکردی، یه سال بیشتر عمر میکرد.
یادته؟ مادربزرگها وقتی جوراب سوراخ میشد، آن را وصله میکردند. یه چوب چوبی گرد داشتند که زیر جوراب میگذاشتند و با کاموا وصلهاش میزدند. این وصلهدوزی خودش یه هنر بود. امروز اگر بگویی جوراب وصله کن، بچهها نگاهت میکنند انگار از کره ماه آمدی.
جورابای ابریشمی هم بودند — اینها خاصتر بودند، معمولاً برای مهمانیها و مجالس. خانمها جورابای نازکتر با رنگهایی مثل گوشتی، کرم روشن یا طوسی داشتند. اینها محصول ایرانی بودند، ولی فناوری ماشینآلاتشان اروپایی بود — خیلی از کارخانههای نساجی اون دوره با ماشینهای ایتالیایی کار میکردند که قبل از انقلاب آمده بودند.
یه مدل جوراب هم بود که بچههای دهه ۶۰ خوب یادشانه: جورابهای پنبهای سفید با نوار رنگی دور ساق. معمولاً آبی یا قرمز. اینها جورابای ورزشی بودند که با کفشهای کتانی پوشیده میشدند. اگر موقع ورزش مدرسه داشتیشان، یهجور وجاهت خاصی داشتید.
امروزه جوراب زنانه دهه ۶۰ اورجینال در فروشگاه دهه ۶۰ موجود است — همان جورابای نخی که با همان کیفیت و بافت اصلی دهه ۶۰ باقی ماندهاند. قیمت: ۲۸۵٬۰۰۰ تومان.
دمپاییهای دهه ۶۰؛ از لاستیکی تا پلاستیکی
دمپایی دهه ۶۰ اصلاً چیز پیچیدهای نبود. اما همین سادگیش بود که خاطرهانگیزش کرده. دو مدل اصلی داشتیم: دمپایی لاستیکی و دمپایی پلاستیکی. هر کدام یه حسی داشتند.
دمپایی لاستیکی — مادر همه دمپاییها
دمپایی لاستیکی محکمترین نوعش بود. کف ضخیم داشت، یه بند بالای انگشتان، رنگش معمولاً مشکی یا قهوهای بود. این مدل بیشتر برای مردانهها و پسرها بود. وزنش ملموس بود — نه که سنگین باشد، ولی وقتی میزدیش زمین، صدا میداد. اون صدای تقتق دمپایی لاستیکی رو یادتون هست؟ وقتی بابا از سر کار میآمد و دمپایی میپوشید، بدون اینکه بگوید کیه، صدای دمپاییاش خودش معرفی میکرد.
دمپایی پلاستیکی — سبک و رنگارنگ
دمپاییهای پلاستیکی سبکتر بودند و رنگهای شادتری داشتند. صورتی، آبی کمرنگ، زرد — اینها بیشتر برای خانمها و بچهها بود. یه مدل خاص داشتیم که بند رویش دو شاخه بود، پلاستیک شفاف. بعضیها تزیینات کوچکی مثل گل یا ستاره داشتند.
خاطره مشترک: دمپایی توی حمام همیشه یه داستان مجزا بود. اون دمپاییهای لاستیکی سبز یا آبی که کفشان برجستگی داشت — اینها ضدلغزش بودند، البته نه به اندازه کافی! هر بچهای دهه ۶۰ حداقل یه بار تو حمام پاخورده.
دمپایی «خانم کوچولو» یکی از مدلهای محبوب زنانه دهه ۶۰ بود — با طراحی ساده و بندهای متقاطع. این مدل هم خانگی پوشیده میشد، هم برای رفتوآمد کوتاه توی محله. امروز دمپایی خانم کوچولو دهه ۶۰ اورجینال در فروشگاه دهه ۶۰ با قیمت ۳۴۰٬۰۰۰ تومان موجود است — اصل و فابریک، همان که مادرمان میپوشید.
کفش ملی و کفش پلاسکو — مرز بین دمپایی و کفش
یه چیز جالب دهه ۶۰ این بود که مرز بین دمپایی و کفش خیلی وقتها مبهم بود. بعضی خانوادهها همان کفشهای لاستیکی ارزانقیمت را هم به عنوان دمپایی خانه استفاده میکردند. کفشهای جیری پلاسکو معروف — که کارخانه پلاسکو در تهران تولید میکرد — از جمله پوشیدنیهایی بودند که بین خانه و کوچه رفتوآمد میکردند.
دستکش، کلاه و سایر پوشیدنیهای کوچک
اگر جوراب و دمپایی را بگذاریم کنار، دهه ۶۰ پوشیدنیهای کوچک دیگری هم داشت که الان کمتر یادشان میکنیم.
دستکشهای بافتنی
زمستانهای دهه ۶۰ سردتر به نظر میرسیدند — شاید چون هیچ وسیله گرمایشی کافی نبود، شاید چون انرژی گرانتر بود. در هر صورت، دستکش بافتنی جزو ضروریات خانه بود. مادران و مادربزرگها با کاموای پشمی دستکش میبافتند — معمولاً رنگهای سبز، قرمز، یا آبی تیره.
یه نوع دستکش خاص هم بود: دستکش بدون انگشت. فقط کف دست و مچ را میپوشاند. اینها برای کارهای دستی، نوشتن، یا کارهایی که انگشتان آزاد میخواستند، مناسب بود.
کلاه پشمی — ضروری زمستانها
کلاههای پشمی دهه ۶۰ چند مدل داشتند. کلاه کوکولی که سر و گوشها را میپوشاند — اینها معمولاً برای بچههای کوچک بود. کلاههای تخت پشمی که پسرها میپوشیدند، معمولاً راهراه. بعضیها با نخ رنگارنگ بافته شده بودند با طرحهای هندسی ساده.
جالب است بدانید: بسیاری از کلاههای دهه ۶۰ محصول کارگاههای کوچک خانگی یا تعاونیهای زنان بودند. این کارگاهها در دهه ۶۰ به دلیل اقتصاد جنگی رونق داشتند و خیلی از زنان خانهدار از این راه درآمد کسب میکردند.
جوراب ساقبلند و گرمکن پا
یه پوشیدنی که خیلیها فراموش کردهاند: گرمکن پا. مثل جوراب ساقبلند بود، ولی کف نداشت — فقط ساق را میپوشاند. روی جوراب پوشیده میشد، بیشتر برای زمستانها. بافتهشده از پشم یا اکریلیک. این پوشیدنی امروز تقریباً وجود ندارد.
کلاهخواب و جوراب خواب
در زمستانهای سرد دهه ۶۰، بدون برقگرمایی کافی، خوابیدن با جوراب ضخیم و گاهی کلاهخواب مرسوم بود. کلاهخواب پشمی که تا پایین گوش میآمد — خیلی از مادربزرگها این را میبافتند. جوراب خواب هم جورابهای ضخیم و بلند بود که مخصوصاً برای شب بود.
بافتن جوراب؛ هنری که مادران داشتند
شاید بزرگترین تفاوت پوشیدنیهای دهه ۶۰ با امروز این باشد: خیلی از آنها دستبافت بودند. این یه واقعیت فرهنگی-اقتصادی بود، نه فقط یک ترند یا مد.
بافتن جوراب مهارت مخصوصی میخواست. برخلاف شال یا دستکش که با دو میل بافته میشدند، جوراب به چهار میل یا پنج میل نیاز داشت. شکل گرد جوراب، پاشنهاش، پنجهاش — هر کدام تکنیک جداگانهای داشتند. مادران این مهارت را از مادربزرگهایشان یاد میگرفتند و به دخترانشان یاد میدادند.
رنگهای کاموای دهه ۶۰ هم محدود بود. بیشتر از رنگهای سیر استفاده میشد چون کثیفی نشان نمیداد — قهوهای، سرمهای، خاکستری، سبز زیتونی. بعضی مادران جورابهایی با راهراههای دو رنگ میبافتند که ظریفتر به نظر میرسید.
یادت میآید؟ وقتی پاشنه جوراب سوراخ میشد، مادر یا مادربزرگ با کاموای همرنگ (یا گاهی نزدیکترین رنگ موجود) وصله میزد. گاهی این وصلهها از رنگ اصلی جوراب کمی فرق داشتند و توی چشم میزدند — ولی کسی اهمیت نمیداد. جوراب قابل استفاده بود، همین کافی بود.
امروز بافتن جوراب به عنوان هنر دستی احیا شده، ولی نه به آن صورت. آن بافتن اجباری بود — برای نیاز. این بافتن انتخابی است — برای لذت. این تفاوت کوچکی نیست.
این پوشیدنیها الان کجا هستند؟
خیلی از پوشیدنیهای دهه ۶۰ کاملاً از بازار ایران محو شدهاند. دلایل مختلفی دارد:
تغییر فناوری تولید
ماشینآلات نساجی دهه ۶۰ ایران متعلق به دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی بود — یعنی دستگاههایی که در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی در اروپا خریداری شده بودند. این ماشینها نوعی بافت خاص ایجاد میکردند که ماشینهای امروزی نمیتوانند آن را تکرار کنند. بسیاری از این کارخانهها یا تعطیل شدند یا ماشینآلاتشان تعویض شد.
تغییر مواد اولیه
نخهای پنبهای و پشمی که در دهه ۶۰ استفاده میشدند، با نخهای امروزی فرق دارند. ترکیبات اکریلیک و پلیستر که بعداً وارد شدند، جورابهای «ارزانتر» ولی با حس متفاوتی ایجاد کردند. اون حس جوراب نخی ضخیم که پا توش گرم بود — این حس با اکریلیک تکرار نمیشود.
تغییر ذائقه بازار
با باز شدن بازار به واردات در دهه ۷۰ و ۸۰ شمسی، جورابای ارزان چینی و ترکی جای جورابای داخلی را گرفتند. این جورابا ظاهر قشنگتری داشتند، رنگهای بیشتری داشتند، ولی آن دوام و کیفیت جورابهای قدیمی ایرانی را نداشتند.
محو شدن کارگاههای خانگی
کارگاههای خانگی زنانه که در دهه ۶۰ رونق داشتند — با اتمام جنگ و تغییر اقتصاد — تدریجاً از بین رفتند. نسل جدید زنان ترجیح داد خارج از خانه کار کند یا محصولات آماده بخرد. این طبیعی بود، ولی یه چیزی با آن از بین رفت.
اگر به کفشهای اصیل دهه ۶۰ هم علاقه دارید، پست کفشهای قدیمی دهه ۶۰ و شلوار دهه شصتی در مجله دهه ۶۰ را بخوانید.
از کجا میشود پوشیدنیهای دهه ۶۰ اصل پیدا کرد؟
اگر دنبال پوشیدنیهای اصل دهه ۶۰ هستید — نه کپی، نه ریپلیکا، بلکه خودِ جنسی که از آن دوران مانده — چند راه وجود دارد:
بازارهای قدیمی و عتیقهفروشیها
بازار تهران، بازار وکیل شیراز، بازار بزرگ تبریز — هنوز گاهی فروشندههایی هستند که انبارهای قدیمی دارند. ولی این جنسها کمیاب هستند، قیمتشان مشخص نیست، و اصالتشان همیشه قابل تأیید نیست.
خرید از فروشگاههای تخصصی نوستالژی
فروشگاه دهه ۶۰ از سال ۱۳۹۴ فعالیت میکند و با بیش از ۳۵۰۰ خریدار راضی، مرجع اصلی خرید اجناس اورجینال دهه ۶۰ در ایران است. در بخش پوشیدنیهای دهه ۶۰ این فروشگاه میتوانید جوراب زنانه، دمپایی، زیرپوش، و سایر پوشیدنیهای اصل دهه ۶۰ را پیدا کنید.
تمام اجناس فروشگاه دهه ۶۰ «اورجینال و فابریک» هستند — یعنی خودِ جنسی که از آن دوران مانده، نه نسخه امروزی یا تولید مجدد. این خیلی مهم است وقتی میخواهید یه هدیه نوستالژیک واقعی بدهید.
نکته مهم در خرید: وقتی میخواهید پوشیدنی دهه ۶۰ اصل بخرید، به اینها دقت کنید: جنس بافت (نخ طبیعی یا مصنوعی)، رنگهای دوره (رنگهای مصنوعی روشن معمولاً دهه ۶۰ نیستند)، و نشانههای تولیدکننده. فروشگاههای معتبر مثل دهه ۶۰ تضمین اصالت میدهند.
همچنین اگر به دنبال زیرپوشهای برند دو گاو هستید، داستان برند زیرپوش دو گاو را بخوانید که جداگانه در مجله دهه ۶۰ پوشش داده شده است.
پوشیدنیهای اصل دهه ۶۰ در فروشگاه دهه ۶۰
از جوراب نخی تا دمپایی اورجینال — همانهایی که مادرمان میپوشید، همانهایی که دیگر تولید نمیشوند.
سوالات متداول
جورابهای دهه ۶۰ چه تفاوتی با جورابای امروزی دارند؟
جورابای دهه ۶۰ عمدتاً از نخ پنبهای طبیعی یا پشم ساخته میشدند و بافتشان ضخیمتر و محکمتر بود. ماشینآلات تولید اون دوره بافت متراکمتری ایجاد میکردند که عمر بیشتری داشت. رنگبندی هم محدودتر ولی طبیعیتر بود. جورابای امروزی عمدتاً از اکریلیک یا پلیستر هستند که ارزانتر ولی کیفیت متفاوتی دارند.
آیا دمپاییهای دهه ۶۰ اصل هنوز پیدا میشود؟
بله، هنوز نمونههایی از دمپاییهای اصل دهه ۶۰ موجود است. فروشگاه دهه ۶۰ چند مدل از جمله دمپایی خانم کوچولو را به عنوان اجناس اورجینال دارد. اینها جنسهایی هستند که از آن دوره ماندهاند، نه تولید مجدد. تعداد محدود است و با توجه به فرسایش طبیعی، هر سال کمیابتر میشوند.
چرا پوشیدنیهای دهه ۶۰ به عنوان هدیه محبوب هستند؟
برای نسل ۳۵ تا ۵۵ ساله امروز، این پوشیدنیها با قویترین خاطرات دوران کودکی مرتبط هستند. دریافت یک جوراب یا دمپایی اصل دهه ۶۰ برای کسی که آن دوره را زندگی کرده، یه تجربه احساسی واقعی است — نه یه هدیه معمولی. اینها چیزهایی هستند که هر روز پوشیده میشدند و حالا یاد همه آن روزها را زنده میکنند.
بافتن جوراب دستی آیا هنوز در ایران رایج است؟
بافتن جوراب دستی هنوز در برخی مناطق روستایی و کوهستانی ایران — مثل مناطق کردستان، آذربایجان، و لرستان — رایج است. در شهرها این مهارت تقریباً از بین رفته. در سالهای اخیر علاقه به هنرهای دستی احیا شده و گروههایی برای آموزش بافتن جوراب تشکیل شدهاند، ولی این بافتن دیگر از روی نیاز نیست، از روی انتخاب است.
جوراب دهه ۶۰ برای هدیه مناسب است؟
بله، خصوصاً برای متولدین دهه ۵۰ تا اوایل دهه ۶۰ که دوران کودکیشان با این پوشیدنیها عجین بود. جوراب زنانه اصل دهه ۶۰ هم یه هدیه نوستالژیک است، هم یه شیء اصیل که ارزش نگهداری دارد. اگر میخواهید هدیهای بدهید که واقعاً احساسی باشد و از جنس خاطره، این یه انتخاب عالی است.
