پاکن‌های خاطره‌انگیز دهه ۶۰: تفنگی، خوشبو، و پاکنی که هیچ‌چیز پاک نمی‌کرد

یک جعبه‌ی مدادرنگی، یک مداد فتح تیزشده، و یک پاکن. این سه‌تا با هم بودن که کیف مدرسه‌ی هر بچه‌ای توی دهه ۶۰ معنا داشت. ولی اگر بخواهیم صادق باشیم، از بین این سه‌تا، پاکن بیشترین ماجرا را داشت. هم بیشتر گم می‌شد، هم بیشتر دزدیده می‌شد، هم گاهی بدتر از نپاک کردن پاک می‌کرد — یعنی همه چیز را پخش می‌کرد روی کاغذ و نابود می‌کرد. با این حال، عاشقش بودیم. پاکن داشتن یک جور هویت بود. پاکن تفنگی داشتی؟ خوش به حالت. پاکن خوشبو داشتی؟ نصفه‌ی کلاس آمده بودن بوش کنن.

در این مطلب، می‌خواهیم برگردیم به همان دوران — به همان دوران کلاس اول که پاکن شبیه تفنگ داشتی و نمی‌گذاشتی کسی لمسش کند، به پاکن‌های خوشبوی توت‌فرنگی که بیشتر بوشان می‌کردی تا باهاشان پاک کنی، و به پاکن‌هایی که تمام تکالیف شبانه‌ات را در کسری از ثانیه نابود می‌کردند.

پاکن تفنگی — پادشاه پاکن‌های دهه ۶۰

پاکن تفنگی از آن وسایلی بود که اگر داشتی، خودت را بالاتر از همکلاسی‌هایت می‌دیدی. شکل تفنگ کوچولو داشت — دو رنگ، معمولاً قرمز و سبز یا آبی و سفید — با یک ماشه‌ی کوچک که وقتی آن را فشار می‌دادی، پاکن از داخل بیرون می‌آمد. مثل یک چاقوی سوئیسی بود، فقط برای کلاس اول.

کسی که پاکن تفنگی داشت بی‌دلیل آن را بیرون می‌آورد و تو می‌کرد، بیرون می‌آورد و تو می‌کرد. نه به خاطر اینکه چیزی داشت پاک می‌کرد — فقط به خاطر اینکه حس خوبی داشت. آن صدای کلیک کوچک، آن حرکت روان ماشه… اگر امروز هم یکی بگذارند دستمان، احتمالاً همان کار را می‌کنیم.

امروز می‌توانی همان حس را دوباره لمس کنی. داهه‌شصت پاکن تفنگی قدیمی با همان طراحی اورجینال دارد — بصورت جاکلیدی با روکش نانو که بتوانی روی کیف و کلیدهایت بزنی و آن را همه‌جا با خودت داشته باشی.

پاکن‌های خوشبو — وقتی کلاس درس عطرفروشی می‌شد

اگر پاکن تفنگی پادشاه پاکن‌های دهه ۶۰ بود، پاکن خوشبو ملکه‌اش بود. پاکن‌های میوه‌ای — توت‌فرنگی، موز، هلو — رنگ‌هایشان درخشان بود و بوشان… خدای من. یک دسته از بچه‌ها دور و برت جمع می‌شدند فقط برای اینکه بویش کنند.

داستان جالب اینجاست که کمتر کسی باهاشان پاک می‌کرد. نه اینکه نمی‌توانستند — بلکه می‌ترسیدند بو کم بشود. این پاکن‌ها بیشتر از اینکه وسیله پاک کردن باشند، یک نوع عطر جیبی بودند. توی جامدادی نگهشان می‌داشتی، هر از گاهی درش می‌آوردی بوش می‌کردی، و دوباره می‌گذاشتی سر جایش.

آن روزها جامدادی هر بچه‌ای یک دنیای کوچک بود. اگر می‌خواهی بدانی دهه ۶۰ از نظر لوازم التحریر چه دنیایی بود، آن مطلب را بخوان — از مداد فتح تا خط‌کش و قلم خودنویس.

پاکن‌های خرگوشی و شکل‌دار — وسوسه‌ای که داشتنش لازم بود

یک دسته از پاکن‌های دهه ۶۰ شکل حیوانات داشتند. خرگوش پرطرفدارترین‌شان بود. پاکن گوش‌دار، با چشم‌های کوچک کاغذی یا رنگ شده روی صورتش. بعضی‌هایشان دو رنگ بودند — بدنه سفید، گوش‌ها صورتی.

این پاکن‌ها معمولاً در جعبه می‌آمدند — جعبه‌های پلاستیکی شفاف که تعداد زیادی پاکن کوچک توش بود. یک جعبه‌ی ۸۰تایی پاکن خرگوشی انگار داشتی یک گنجینه داری. اگر یکیشان مال داری می‌دادی به دوستت، یعنی واقعاً دوستت داری.

امروز می‌توانی برای فرزندانت یا به عنوان هدیه به کسی که دهه ۶۰ را به یاد دارد، همین جعبه پاکن ۸۰تایی خرگوشی دهه ۶۰ را بگیری. همان احساس، همان طرح اورجینال.

برندهای بزرگ — از میلان تا فابرکاستل

در دهه ۶۰، برند پاکن اهمیت داشت — البته نه به همان شکلی که امروز برند کفش یا لباس اهمیت دارد. اهمیتش این بود که بعضی پاکن‌ها واقعاً پاک می‌کردند و بعضی نه. و بعضی از پاکن‌های برنددار آن اعتبار را داشتند که دانه‌ی پاک‌کردن را از کاغذ بر می‌داشتند بدون اینکه کاغذ را پاره کنند.

میلان — ایتالیایی که همه می‌شناختند

پاکن میلان — مارک ایتالیایی — از آن برندهایی بود که اگر داشتی، یعنی پاکن داری. رنگ آبی روشنش، بسته‌بندی ساده‌اش، و مهم‌تر از همه عملکردش: واقعاً پاک می‌کرد. نه پخش می‌کرد، نه کاغذ را جمع می‌کرد — کار می‌کرد. این پاکن‌ها اغلب از مغازه‌های لوازم‌التحریر معروف‌تر شهر می‌آمدند و قیمتشان یک‌کم بالاتر بود. داهه‌شصت پاکن میلان نوستالژی با همان احساس اورجینال دارد.

فابرکاستل — آلمانی که کمیاب بود

فابرکاستل هم بود — برند آلمانی قدیمی. این مارک بیشتر به خاطر مدادهایش شناخته می‌شد ولی پاکن‌هایشان هم درجه یک بودند. پاکن زنبوری فابرکاستل یکی از کمیاب‌ترین‌هایی بود که در آن دوران می‌شد پیدا کرد.

پلیکان — وزن‌دار و جدی

پلیکان — برند دیگری آلمانی — پاکن‌هایش کمی بزرگتر و محکم‌تر بودند. پاکن پلیکان AL20 که اگر توی دستت بودش حس می‌کردی یک ابزار جدی داری، نه یک اسباب‌بازی. بزرگ، یکرنگ، مستطیلی. همان‌هایی که معلم‌ها روی میزشان می‌گذاشتند.

پاکنی که هیچ‌چیز پاک نمی‌کرد — خاطره‌ای که همه دارند

این بخش برای همه‌ی ما آشناست. یک شب تا دیروقت مشق نوشتی. خسته بودی ولی تکلیفت خوب بود. فردا صبح معلم نگاه کرد و گفت یک کلمه غلط است. پاکن زدی — نه آن پاکن خوبت که توی جامدادی مخصوصت نگه می‌داشتی — بلکه پاکن ارزان‌قیمتی که کنارش بود. و…

کل خط پخش شد روی کاغذ. مداد تبدیل شد به یک لکه‌ی خاکستری که هر چقدر بیشتر پاک می‌زدی، بزرگتر می‌شد. بعد کاغذ زخمی شد. بعد کاغذ پاره شد. و دفتر — آن دفتر تمیز که از اول سال نگهش داشته بودی — خراب شد.

این نوع پاکن‌ها معمولاً پاکن‌های ارزان‌قیمتی بودند که از مغازه‌های کوچک محله می‌آمدند — هیچ برندی نداشتند یا برندشان ناخوانا بود. جنسشان درست نبود. به جای اینکه ذرات مداد را بردارند، آن‌ها را فقط روی کاغذ پخش می‌کردند.

ترفند معروف آن دوران این بود که پاکن بد را با نان اصطکاک بدهی تا بهتر کار کند. یا نان را به عنوان پاکن استفاده کنی. درست است — نان خشک‌شده گاهی بهتر از پاکن ارزان کار می‌کرد.

بازار پاکن در مدرسه — معامله، قرض، و دزدی

مدرسه یک بازار کوچک بود. نه پول رد و بدل می‌شد — ولی معامله بود. پاکن از ارزشمندترین واحدهای پول این بازار بود.

قرض دادن پاکن یک مراسم داشت. اگر کسی پاکنت را می‌خواست، اول باید می‌پرسید «قرض می‌دهی؟» — نه «می‌دهی؟» چون «دادن» یعنی برنمی‌گردد. و بعد از اینکه پاکن دادی، همزمان با انگشتانت دنبالش می‌کردی — چون می‌دانستی که احتمال برنگشتنش زیاد است. پاکن در مسیر برگشت اغلب گم می‌شد یا «فراموش» می‌شد.

دزدیده شدن پاکن هم یک واقعیت تلخ بود. بعضی‌ها پاکنی که داشتند گم می‌شد را پیدا می‌کردند روی میز همکلاسی. یا می‌دیدند کسی دارد با پاکنی درست شبیه پاکنشان پاک می‌کند. اثبات مالکیت سخت بود — مگر اینکه نامت را رویش کنده باشی، که آن وقت داستان کاملاً فرق می‌کرد.

امروز پاکن‌های نوستالژی دهه ۶۰ نه برای استفاده در کلاس — بلکه برای همین احساس هستند. برای اینکه یک‌بار دیگر دستت را بالا ببری و بگویی «من دارم». می‌توانی پاکن‌های اورجینال آن دوران را در فروشگاه داهه‌شصت پیدا کنی — چه برای خودت، چه به عنوان هدیه برای کسی که دهه ۶۰ را به یاد دارد.

سوالات متداول درباره پاکن‌های دهه ۶۰