مداد رنگی‌های آلمانی و چک: لیرا، ادل، اسکالا — گنج‌های جامدادی

یه صبح شهریور. کیف مدرسه تازه‌خریده روی شانه‌ات. جامدادی نو توی دستت. وقتی درِ جامدادی را باز می‌کنی، یه جعبه آبی‌رنگ توی چشمت می‌آد — رویش یه نوشته به زبان خارجی. مادرت گفته بود «لیرا آلمانیه». نمی‌دونستی آلمان کجاست، ولی می‌دونستی که این مدادها با بقیه فرق دارند. وقتی اون قرمز را برای اول‌بار روی کاغذ کشیدی، انگار رنگ تازه معنی پیدا کرده بود.

این خاطره مال خیلی از بچه‌های دهه ۶۰ شمسیه — نسلی که یه جعبه مداد رنگی آلمانی یا چکسلواکی در جامدادی‌شان، اندازه یه گنج ارزش داشت. در این مقاله، داستان سه برند افسانه‌ای را مرور می‌کنیم: لیرا از آلمان، اسکالا از چکسلواکی، و ادل — برند آلمانی دیگری که خاطره‌اش در دهه ۶۰ زنده‌ست.

بوی مداد رنگی خارجی — اولین لحظه‌ای که همه یادشونه

اگه دهه ۶۰ دانش‌آموز بودید، احتمالاً اون لحظه اول را به خاطر دارید. باز کردن جعبه مداد رنگی خارجی یه مراسم خاص داشت. جعبه را با احتیاط باز می‌کردید — انگار می‌ترسیدید بشکنه. ردیف مدادها کنار هم می‌نشستند، هر کدام با سر تیز و رنگ یکدست. بوشان… بوی چوب و رنگ باهم قاطی می‌شد. یه بوی خاصی که با مدادهای ایرانی فرق داشت.

مدادهای خارجی در دهه ۶۰ ایران جنس دیگه‌ای بودند. نه به خاطر اینکه ایران نمی‌توانست مداد رنگی خوب بسازد، بلکه به خاطر اینکه سال‌ها تجربه صنعتی اروپا پشت آن جعبه‌های کوچیک بود. وقتی اون قرمز را روی کاغذ می‌کشیدید، رنگ یکدست می‌ماند — بدون شکستگی، بدون اینکه کاغذ کنده بشود.

برای خیلی از خانواده‌ها، یه جعبه مداد رنگی خارجی یه هدیه ویژه بود. عمو یا دایی که از سفر اروپا برگشته بود، معلمی که قدردانی می‌کرد، یا پدری که از بازار یه نمونه نادر پیدا کرده بود. این مدادها فقط لوازم‌التحریر نبودند — نشانه‌ای از دنیای بیرون از ایران جنگ‌زده بودند. گنجی که در جامدادی پنهان می‌شد.

لیرا — مداد رنگی آلمانی که نامش سینه‌به‌سینه چرخید

لیرا (Lyra) از قدیمی‌ترین و معتبرترین برندهای نوشت‌افزار آلمانه. این شرکت در نورنبرگ آلمان فعالیت دارد و تاریخچه‌اش به قرن نوزدهم میلادی برمی‌گردد — شهری که خودش پایتخت مداد جهان بود. مدادهای رنگی لیرا به خاطر کیفیت بالای رنگدانه‌ها و چوب نرمشان در بازارهای بین‌المللی شناخته شدند و به ایران هم رسیدند.

در ایران دهه ۵۰ و ۶۰ شمسی، جعبه‌های آبی لیرا با طرح‌های ساده و خوانا در بازارهای تهران و شهرستان‌ها دیده می‌شد. بچه‌هایی که از این مدادها استفاده می‌کردند، خوب می‌دانستند که با «یه مداد معمولی» کار ندارند. جعبه ۱۲ رنگی لیرا یه محصول نادر و ارزشمند بود — چیزی که با احتیاط ازش استفاده می‌شد.

خاطره‌ای که خیلی‌ها از مداد لیرا دارند: رنگ‌هایش یکدست و گیرا بودند، چوبش نرم و خوب می‌تراشید، و حتی بعد از ساعت‌ها کشیدن، نوک‌اش کیفیتش را حفظ می‌کرد. جعبه ۲۴ رنگی دوطبقه لیرا — اگه کسی داشت — آرزوی همه بچه‌های کلاس بود. آبرنگ لیرا هم به همین شکل؛ آبرنگ ۲۴رنگ دوطبقه لیرای آلمان غربی از همان نسخه‌های اصل دهه ۶۰ است که امروز تبدیل به یه قطعه کلکسیونی شده.

چه کسانی لیرا را به ایران می‌آوردند؟

واردات لیرا معمولاً از طریق بازرگانان لوازم‌التحریر در بازار تهران انجام می‌شد — خیابان ناصرخسرو و اطراف آن که مرکز تجارت لوازم‌التحریر بود. بعضی مغازه‌های لوازم‌التحریر در شهرهای بزرگ این مدادها را می‌فروختند. بعد از آغاز جنگ ایران-عراق در ۱۳۵۹، واردات محدودتر شد و محصول کمیاب‌تر — و درست به همین خاطر، ارزشمندتر.

اسکالا — بهترین مداد رنگی چکسلواکی در ایران

اسکالا (Scala) برند چکسلواکی بود که مدادهای رنگی‌اش در ایران طرفدار داشت. چکسلواکی در دوران خودش صنعت نوشت‌افزار قوی داشت و محصولاتش در بازارهای مختلف جهان، از جمله ایران، حضور داشتند. این کشور با وجود رژیم کمونیستی، کارخانه‌های نوشت‌افزارش استانداردهای بالایی داشتند.

مدادهای اسکالا ظاهری متفاوت از لیرا داشتند. جعبه‌هایشان طرح‌های تیره‌تر داشتند و مدادهای خودشان قطر و بافت مخصوصی داشتند — یکم محکم‌تر و پُرتر. مداد چکسلواکی اسکالا از نمونه‌هایی است که کلکسیونرها امروز به دنبالشان می‌گردند — چه از دهه ۴۰ شمسی باشد، چه دهه ۶۰.

طبق خاطرات کسانی که اون دوره دانش‌آموز بودند، اسکالا بیشتر در بازارهای شهرستان‌ها دیده می‌شد. یه نظریه این بود که بازرگانان مختلف، برندهای مختلف می‌آوردند — بعضی لیرا، بعضی اسکالا. هر دو اما نسبت به مدادهای ایرانی آن دوره یه درجه بالاتر بودند. برای بچه‌هایی که با نقاشی و هنر سروکار داشتند، اسکالا یه انتخاب جدی بود.

مقایسه کوتاه لیرا و اسکالا

خیلی‌ها این سؤال را داشتند: کدام بهتر است؟ پاسخ بستگی به کاربرد داشت:

• لیرا: رنگ‌های گیراتر و تیره‌تر، مناسب برای نقاشی‌های پررنگ و ضربه‌ای
• اسکالا: چوب محکم‌تر، کمتر می‌شکست، بیشتر مناسب برای کارهای ظریف‌تر

در مدرسه، این بحث جدی بود. هر کس طرفداری داشت و دلایلش را می‌آورد — درست مثل بحث‌هایی که امروز درباره برندهای مختلف وجود دارد.

ادل — برند آلمانی دیگری که قلب‌ها را برد

ادل (Adel) برند دیگری بود که خاطره‌اش در دهه ۶۰ ایران زنده‌ست. خیلی از کسانی که اون دوره دانش‌آموز بودند، اسم ادل را در کنار لیرا به خاطر می‌آورند — برندی که شاید به اندازه لیرا معروف نبود، ولی در بین کسانی که باهاش آشنا شده بودند، طرفداران وفاداری داشت.

طبق خاطرات نسلی که با این مدادها بزرگ شدند، مدادهای ادل رنگ‌های خاصی داشتند که در لیرا پیدا نمی‌شد — به‌خصوص رنگ‌های میانی و گرم‌تر که برای نقاشی‌های طبیعی کار می‌آمدند. بعضی کلکسیونرها می‌گویند جعبه‌های ادل طرح ساده‌تری داشتند ولی کیفیت داخلیشان حرفی برای گفتن داشت.

ادل در بازار ایران کمیاب‌تر از لیرا بود — احتمالاً به خاطر توزیع محدودتر. همین کمیابی امروز ارزش کلکسیونی‌اش را بالاتر می‌برد. اگه یه جعبه ادل اصل دهه ۶۰ پیدا کنید، با یه قطعه واقعاً نادر روبرو هستید.

مداد رنگی در بازار دهه ۶۰ — کمیابی، قیمت و شانس

داشتن یه جعبه مداد رنگی آلمانی یا چکسلواکی در دهه ۶۰ ایران کار آسانی نبود. شرایط جنگ و محدودیت واردات، این محصولات را کمیاب کرده بود. آدم باید «رابطه» داشت — یا یه مغازه‌دار آشنا که اتفاقی چند جعبه گیرش آمده بود، یا یه نفر که از سفر اروپا برگشته بود، یا یه همسایه که بچه‌اش را از شهر دیگری فرستاده بود.

قیمت این مدادها هم در دهه ۶۰ نسبت به مدادهای ایرانی قابل توجه بود. یه جعبه ۱۲ رنگی لیرا می‌توانست چند برابر قیمت یه جعبه مداد ایرانی باشد. با این‌حال، خانواده‌هایی که برای آموزش و تحصیل فرزندانشان ارزش قائل بودند، این خرج را می‌کردند — حتی اگه سخت بود.

یه خاطره جالب از این دوره: بعضی از بچه‌ها مدادهایشان را «قفل» می‌کردند — نه از ترس دزدی، بلکه از ترس اینکه خودشان زیادی ازشان استفاده کنند و زود تموم بشوند. جعبه مداد رنگی خارجی چیزی نبود که بشه به‌راحتی جایگزین کرد. بعضی‌ها تا آخر سال تحصیلی از هر مداد با حساب‌وکتاب استفاده می‌کردند — مثل یه سرمایه ارزشمند.

بازار تهران، به‌خصوص خیابان ناصرخسرو که تا همین امروز مرکز لوازم‌التحریر است، در دهه ۶۰ گاهی این مدادها را می‌فروخت. اما موجودی ثابت نبود — گاهی می‌آمد، گاهی نبود. همین بی‌ثباتی بود که داشتن این مدادها را به یه شانس تبدیل می‌کرد.

چرا مداد رنگی‌های آلمانی و چکسلواکی بهتر بودند؟

این سؤال را خیلی‌ها پرسیده‌اند. پاسخ در ترکیب چند عامل است که بچه‌ها بدون دانستن این فنون، تجربه‌شان می‌کردند:

۱. کیفیت رنگدانه‌ها

رنگدانه‌های به‌کاررفته در مدادهای آلمانی و چکسلواکی از کیفیت بالاتری برخوردار بودند. نتیجه روی کاغذ: رنگ روشن‌تر، یکدست‌تر و ماندگارتر. وقتی با آفتاب یا با گذشت زمان تماس پیدا می‌کرد، رنگ دیرتر می‌پرید. همین است که نقاشی‌هایی که با مداد لیرا کشیده شده‌اند، ۴۰ سال بعد هنوز رنگ‌شان گیراست.

۲. کیفیت چوب

چوب مداد باید خاصیتی داشته باشد که هم نرم باشد برای تراشیدن و هم محکم که نشکند. مدادهای لیرا و اسکالا از چوب مناسبی استفاده می‌کردند که تراش خوبی می‌داد — بدون اینکه نوک بشکند یا چوب بترکد. در مقابل، بعضی مدادهای ارزان‌تر وقتی می‌تراشیدی، نوک داخلی‌شان به جای اینکه یکدست بیاید، می‌شکست و گم می‌شد.

۳. قطر و مرکزی بودن ماده رنگی

نوک رنگی داخل مداد در مدادهای خارجی ضخیم‌تر و دقیقاً مرکز چوب بود. این یعنی وقتی کمی فشار می‌آوردید، رنگ یکدست می‌آمد. در مدادهای بی‌کیفیت، ماده رنگی نازک‌تر یا کج‌وکوله بود — وقتی تراش می‌زدید، گاهی اصلاً نوک رنگی نمی‌آمد.

۴. لایه‌بندی رنگ

خاصیت مهمی که بچه‌های هنرمند قدر می‌دانستند: می‌شد روی رنگ‌های لیرا و اسکالا رنگ دیگری گذاشت و رنگ‌های مختلف را مخلوط کرد. در مدادهای بی‌کیفیت، لایه‌بندی رنگ کار نمی‌کرد — رنگ جدید روی رنگ قبلی نمی‌چسبید.

الان چه قیمتی دارند؟ راهنمای کلکسیون مداد رنگی دهه ۶۰

امروز، ۴ تا ۵ دهه بعد از آن روزها، مدادهای رنگی لیرا، اسکالا و ادل اورجینال دهه ۶۰ جنس کمیابی هستند. کلکسیونرهای لوازم‌التحریر قدیمی در ایران و ایرانیان خارج از کشور دنبال این مدادها می‌گردند — هم برای خاطره و هم برای ارزش کلکسیونی.

چه چیزی ارزش کلکسیونی بالاتری دارد؟

• جعبه‌های کامل و دست‌نخورده: هرچه مداد بیشتر باشد، ارزش بالاتر. جعبه‌ای که هیچ مدادی کم ندارد، نادرترین حالت است.
• برچسب‌های سالم و اصلی: جعبه‌ای که برچسبش پاره یا محو نشده، اولویت اول کلکسیونرهاست.
• مدادهای بلند: مدادی که کم‌استفاده باشد و بلندی‌اش حفظ شده باشد، ارزش بیشتری دارد.
• رنگ‌های نادر یا جعبه‌های بزرگ: جعبه ۲۴ رنگی لیرا — به‌خصوص مدل دوطبقه — از نادرترین و ارزشمندترین‌هاست.

چطور اصالت را تشخیص بدهیم؟

در بازار امروز ممکن است به اسم «مداد رنگی قدیمی» جنسی بفروشند که اصالت نداشته باشد. چند نکته برای تشخیص:

• جعبه اصلی لیرا لوگوی خاص لیرا دارد — طرح یه ساز لیر یونانی که تغییر نکرده
• مدادهای اسکالا اغلب عدد مدل روی بدنه‌شان حک شده، با تراکم و خط خاص
• بوی مدادهای قدیمی اصل متفاوت است — یه بوی چوب و رنگ خاص که در مدادهای تازه نیست
• وزن جعبه‌های اصل سنگین‌تر از نمونه‌های جدیدتر است
• مداد اصل وقتی روی کاغذ می‌کشید، رنگ فوری و یکدست می‌دهد — آزمایش کوچیک که همه می‌توانند بکنند

فروشگاه دهه ۶۰ با بیش از ۳۵۰۰ خریدار راضی، یکی از معدود جاهایی است که این اجناس اورجینال را نگه‌داری و ارائه می‌دهد. اگه دنبال مداد رنگی قدیمی اصل هستید، بخش مداد رنگی و ماژیک فروشگاه را ببینید.

سؤالات متداول