عکس لوازم‌التحریر دهه ۶۰: آلبوم ۵۰ قلم با عکس واقعی — کدام را داشتی؟

اگر دهه ۶۰ به مدرسه رفتی، این آلبوم حتماً یه چیزی توی دلت بیدار می‌کنه. جامدادی آهنربایی با طرح پلنگ صورتی، مداد فتح با بوی چوب خاصش، پاکن تفنگی که ارزشش از طلا بیشتر بود، و دفتر صد برگی که اسمت روش نوشته بودی — اینا همه واقعی بودند. در این آلبوم، ۵۰ قلم لوازم التحریر دهه ۶۰ رو با توضیح تصویری مرور می‌کنیم و می‌پرسیم: کدام را داشتی؟

لوازم التحریر دهه ۶۰ فقط ابزار نوشتن نبودند — یه زبان اجتماعی بودند. داشتن یه جامدادی خاص، یه مداد پرچمی کمیاب، یا یه خودکار چهاررنگ توی کلاس، نشانه‌ای از هویت دانش‌آموز بود. این لیست را بخوانید و یادداشت کنید کدام‌ها را داشتید — و کدام‌ها را آرزو می‌کردید داشته باشید.

لوازم التحریر پایه که همه داشتیم — قلم‌های ۱ تا ۱۵

شروع سال تحصیلی در دهه ۶۰ یه آیین داشت. چند روز مانده به اول مهر، مامان می‌نشست لیست می‌نوشت — یه لیست بلند که گاهی نصفش هم خریده نمی‌شد. کیف مدرسه رو زمین می‌ذاشتند، لوازم جدید رو می‌چیدند توش، و بچه اسمش رو می‌نوشت روی همه چیز. این لحظه یه نوع جادو داشت که سال‌ها بعد هم فراموش نمی‌شه.

این ۱۵ قلم اول، پایه‌های جعبه هر دانش‌آموز دهه ۶۰ بودند — چیزهایی که نداشتنشان یعنی اول مهر مشکل داشتی:

• #۱ — مداد مشکی فتح (شماره ۱ و ۲): مداد زرد رنگ با نوشته «فتح» که برای مدرسه‌های ایران ساخته شده بود. بوی تراش خوردنش یه نوع رایحه خاص بچگی داشت. بیشتر معلم‌ها شماره ۲ رو توصیه می‌کردند — نه خیلی سخت، نه خیلی نرم.
• #۲ — پاکن تفنگی: پاکن صورتی شکل تفنگ، مقدس‌ترین وسیله کیف مدرسه بود. کسی که یه پاکن تفنگی سالم داشت توی کلاس احترام ویژه‌ای داشت. قرض دادنش به کسی؟ خطر بزرگ! چون اغلب برنمی‌گشت.
• #۳ — مدادتراش فلزی گرد: یه دایره فلزی کوچیک که توش یه تیغ بود. مداد می‌ذاشتی توش، می‌چرخوندیش، و باید یه جا می‌گرفتی تراشه‌ها نریزه زمین — وگرنه بعد از کلاس باید جمعشون می‌کردی.
• #۴ — خودکار بیک کریستال: خودکار آبی رنگ با بدنه شفاف که می‌شد میزان جوهرش رو دید. دنباله داشت و گاهی لک می‌زد، ولی ارزانش بود و همه ازش خوششان می‌آمد.
• #۵ — دفتر مشق صد برگ: جلد رنگی با طرح‌های مختلف. اسم، کلاس، نام معلم، و نام درس رو روش می‌نوشتی. مهم‌ترین کتاب کیفت بود و باید مرتب نگهش می‌داشتی.
• #۶ — خط‌کش چوبی سی‌سانتی: یه چوب مستطیل ساده با اعداد روش. برای کشیدن خط زیر تیترها لازمش داشتی. معلم‌ها گاهی هم باهاش روی میز می‌زدند تا کلاس آروم بشه.
• #۷ — مداد رنگی فتح ۱۲ تایی: جعبه کوچیک چوبی با ۱۲ مداد. رنگ قرمز و آبی اول تموم می‌شدند چون بیشتر ازشان استفاده می‌شد. سبز تقریباً همیشه آخر می‌موند.
• #۸ — چسب رازی: شیشه شیری با در آبی. موقع استفاده یه لایه سفید روی کاغذ می‌ذاشت. باید صبر می‌کردی کامل خشک بشه وگرنه کاغذها بهم می‌چسبیدند.
• #۹ — ماژیک فتح: رنگ‌های تند داشت. برای نقاشی، رنگ‌آمیزی نقشه، و تزیین جلد دفتر. اگه درپوشش رو می‌ذاشتی، خشک نمی‌شد.
• #۱۰ — کاغذ کاهی: کاغذهای کرمی رنگ با بافت خاص که برای تمرین خط استفاده می‌شد. بعضی مدرسه‌ها خودشان پخش می‌کردند.
• #۱۱ — سنجاق ته‌گرد: برای نگه داشتن برگه‌ها با هم. دسته‌ای می‌خریدی و ته کیفت می‌ریختی. ده تاشان همیشه گم می‌شدند.
• #۱۲ — دفتر نقاشی: دفتر سفید بدون خط برای ساعت هنر. بعضی بچه‌ها توی اون فقط ماشین نقاشی می‌کشیدند، بعضی‌ها هم آدم‌های ریز و بزرگ.
• #۱۳ — تراشه‌دان پلاستیکی: جعبه کوچیک که تراشه‌های مداد توش می‌ریختی. خیلی‌ها نداشتند و تراشه‌ها روی میز یا زمین می‌افتاد.
• #۱۴ — نوار چسب شفاف: رول کوچیک با دستگاه برش. برای چسبوندن تصویر روی دفتر یا ترمیم صفحه پاره کتاب درسی. خیلی کاربرد داشت.
• #۱۵ — مداد پاکن‌دار: مداد که یه پاکن کوچیک روی سرش چسبیده بود. ایده خوبی بود ولی آن پاکن کوچیک خیلی زود تموم می‌شد و بعد فقط یه قطعه فلزی ناخوشایند می‌موند روی سر مداد.

مداد و قلم: از فتح تا بیک — کدام را داشتی؟ (۱۶ تا ۲۵)

در دهه ۶۰، انتخاب مداد و خودکار تقریباً به اندازه انتخاب لباس مهم بود. برندها محدود بودند، ولی هر کدام داستان خودشان رو داشتند. خودکار کسی که می‌نوشت خوانا و روان، یه نوع پرستیژ بود. مداد کسی که تیز و مراقبش بود، نشانه نظم بود. این ده قلم خاص از دنیای مداد و خودکار دهه ۶۰ هستند:

• #۱۶ — مداد اتود فلزی: مداد مکانیکی با بدنه فلزی که مدل ساده‌اش توی ایران هم پیدا می‌شد. تیغه نازکی داشت. اگه زیاد فشار می‌آوردی می‌شکست. مراقب نگه داشتنش خودش یه مهارت بود.
• #۱۷ — مداد پرچمی بزرگ (۲۵ سانتی): مداد بلند با طرح پرچم کشورهای مختلف. بچه‌ها جمعشان می‌کردند مثل کلکسیون. بعضی‌ها ۳۰ تا داشتند و هر روز یه عدد جدید می‌آوردند. داشتن پرچم یه کشور خاص می‌تونست باعث حسادت بشه.
• #۱۸ — خودکار پایلوت ژاپنی: از اون خودکارهایی که داشتنش یه چیز خاص بود. قلمش نرم‌تر می‌نوشت، جوهرش دیر خشک نمی‌شد. اگه کسی داشتش برای امتحان مهم ازش استفاده می‌کرد.
• #۱۹ — خودکار هادا: خودکار ایرانی قابل اطمینان که توی جیب پیراهن می‌رفت. معلم‌ها بیشتر ازش استفاده می‌کردند. بچه‌ها هم اگه «خودکار معلمی» می‌خواستند از این نوع می‌خریدند.
• #۲۰ — ماژیک ابری دو سر: یه طرفش ضخیم برای پر کردن سطح، یه طرفش نازک برای خطوط ریز. برای رنگ‌آمیزی پوستر و تزیین جلد دفتر عالی بود.
• #۲۱ — قلم نی یا کلک خوشنویسی: قلمی که از نی درست می‌شد یا می‌خریدی و توی مرکب می‌زدی. خوشنویسی با آن یه هنر بود. بعضی مدرسه‌ها درس خوشنویسی جداگانه داشتند.
• #۲۲ — مرکب مشکی در شیشه: شیشه کوچیک که باید دقیق توش قلم می‌زدی. اگه می‌ریختش، تا یه هفته دستت سیاه بود. معلم‌های خوشنویس ازش استفاده می‌کردند.
• #۲۳ — مداد کنته سیاه: برای ترسیم و طراحی. مداد نرمی بود که سطح خیلی سیاهی ایجاد می‌کرد. بچه‌هایی که نقاشی دوست داشتند باهاش کار می‌کردند و انگشتانشان همیشه سیاه بود.
• #۲۴ — خودکار چهار رنگ: خودکار که هر بار یه رنگ مختلف ازش بیرون می‌آمد. قرمز، آبی، سبز، و مشکی. بچه‌ها قرمز و سبزش رو زود تموم می‌کردند. مشکی آخر تموم می‌شد.
• #۲۵ — قلم آبرنگ نازک: برای طراحی با جوهر و آبرنگ. رشته نازکی داشت. کسانی که درس هنر جدی می‌گرفتند آن را داشتند.

آیا جامدادی تو هم آهنربایی بود؟ — قلم‌های ۲۶ تا ۳۰

جامدادی دهه ۶۰ فقط یه ظرف برای نگه داشتن مداد نبود — یه بخش مهم از هویت دانش‌آموز بود. از جامدادی فلزی قرمز رنگ که روش تصویر کارتونی چاپ شده بود تا جامدادی آهنربایی با طرح‌های خاص، هر کدام خاطره‌ای داشتند. اول مهر که یه جامدادی نو می‌خریدی، یه روز تمام روش نگاه می‌کردی.

• #۲۶ — جامدادی آهنربایی با طرح کارتونی: جعبه پلاستیکی دو لایه که با آهنربا بسته می‌شد. طرح‌های مختلف داشت — پلنگ صورتی، پسر جنگل، مینی‌ماوس. صدای کلیک کردنش وقتی بسته می‌شد یه رضایت خاص داشت.
• #۲۷ — جامدادی فلزی استوانه‌ای: جعبه گرد که مداد و خودکار توش ردیف می‌ایستادند. سنگین‌تر از پلاستیکی بود. خیلی‌ها اسمشان رو روش می‌کندند یا با ماژیک می‌نوشتند.
• #۲۸ — جامدادی چرمی با زیپ: مستطیلی شکل با زیپ کنار. بعضی‌ها یه جیب اضافه داشتند. مراقبت ازش سخت‌تر بود ولی خیلی شیک به نظر می‌آمد.
• #۲۹ — کیف مدرسه چرمی دسته‌دار: کیف سیاه یا قهوه‌ای با دو دسته. بعضی‌ها کیف کوله هم داشتند ولی کیف دستی هنوز رایج‌تر بود. اگه کیفت چرم اصل بود، یه غرور خاصی داشت.
• #۳۰ — جامدادی پارچه‌ای طلق‌دار: جامدادی نرم با جیب جلویی طلقی که محتویاتش رو نشان می‌داد. سبک بود و بعضی بچه‌ها به خاطر رنگ‌هایش انتخابش می‌کردند.

اگه دوست داری این خاطره رو لمس کنی، فروشگاه دهه ۶۰ چند نمونه از جامدادی‌های قدیمی اورجینال رو نگه داشته که خاطره مدرسه رو برمی‌گردونند.

دفتر مشق و کاغذ: بوی شب‌های درس — قلم‌های ۳۱ تا ۴۰

دفتر در دهه ۶۰ خیلی بیشتر از یه دسته کاغذ بود. هر دفتر یه سال تحصیلی رو در خودش نگه می‌داشت. بوی کاغذ تازه اول مهر، خط‌هایی که می‌خواستی مرتب و خوانا باشند، و نمره‌هایی که معلم با مداد قرمز می‌نوشت — اینا همه توی دفترها بود. بعضی بچه‌ها دفترهاشان رو آخر سال نگه می‌داشتند. بعضی‌ها دور می‌انداختند. حالا همه آرزو می‌کنند که داشتند.

• #۳۱ — دفتر مشق یک‌خط: دفتر باریک با خط‌های افقی نزدیک به هم. برای تمرین خط و دیکته استفاده می‌شد. معلم‌ها روش قرمز می‌کشیدند.
• #۳۲ — دفتر دوخط رحلی خوشنویسی: دفتر بزرگ با دو خط موازی برای تمرین خوشنویسی فارسی. معلم‌های کلاس اول زیاد ازش استفاده می‌کردند. باید هر حرف رو بین دو خط می‌نوشتی.
• #۳۳ — دفتر نقطه‌دار ریاضی: صفحات پر از نقطه به جای خط. برای ریاضی و هندسه استفاده می‌شد — می‌شد باهاش جدول، شکل، و نمودار کشید.
• #۳۴ — دفتر صد برگ سیمی (A4): دفتر بزرگ‌تر با سیم کنار. برای انشا و نوشتن طولانی. بعضی‌ها جلدش رو با کاغذ کاهی رنگی می‌پوشاندند تا نگه داشته بشه.
• #۳۵ — دفترچه جیبی کوچیک: دفتر کوچیک که راحت توی جیب می‌رفت. برای نوشتن تکالیف، واژه‌های جدید، یا حتی «اسامی دوستان» در بعضی کلاس‌ها.
• #۳۶ — کاغذ رسم فنی: کاغذ سفید ضخیم برای ترسیم فنی در کلاس‌های بالاتر. باید با خط‌کش و پرگار رویش کار می‌کردی.
• #۳۷ — کاغذ رنگی برای اوریگامی: کاغذهای رنگی نازک که برای اوریگامی و کاردستی استفاده می‌شدند. ساعت هنر با آن پر می‌شد. زنجیر می‌ساختند، کبوتر، و قایق.
• #۳۸ — کاغذ طلایی و نقره‌ای: برای تزیین جعبه‌ها، بسته‌بندی هدیه، و کاردستی. بوی خاصی داشت و وقتی زیر نور می‌ذاشتیش برق می‌زد.
• #۳۹ — دفتر خاطرات قفل‌دار: دفترچه کوچیک با جلد مخملی یا چرم مصنوعی که یه قفل کوچیک داشت. دختربچه‌ها بیشتر داشتندش. کلیدش معمولاً گم می‌شد.
• #۴۰ — برگه‌های امتحانی دو صفحه‌ای: آن برگه‌های آبی یا سبز که جای اسم، کلاس، و نام درس داشت. بوی خاصی داشت. هنوز توی تصویرت می‌تونی آدرنالین امتحان رو حس کنی.

ابزارهای هنری و ترسیم دهه ۶۰ — قلم‌های ۴۱ تا ۵۰

ساعت هنر در مدرسه دهه ۶۰ یه فرصت نفس کشیدن بود — فارغ از دیکته و حساب. ولی برای اون ساعت هم لوازم خاص لازم بود. بعضی‌ها مثل هنرمند واقعی همه ابزارها رو داشتند و کیف هنرشان از کیف مدرسه بزرگ‌تر بود. بعضی‌ها با همان مداد رنگی ۱۲ تایی همه چیز رو مدیریت می‌کردند — و گاهی بهترین نقاشی‌ها هم از همان مدادهای ساده بیرون می‌آمد.

• #۴۱ — آبرنگ جعبه فلزی: جعبه فلزی با ۱۲ یا ۲۴ رنگ. یه برس کوچیک توش بود. بعد از چند بار استفاده رنگ‌ها با هم قاطی می‌شدند و دیگه رنگ اصلی‌شان رو نداشتند.
• #۴۲ — پاستل روغنی: مانند مداد ولی گوشتی‌تر و نرم‌تر. با انگشت می‌شد رنگ‌ها رو با هم ترکیب کرد. لباس و دست رو کثیف می‌کرد.
• #۴۳ — گواش سفید: رنگ سفید که با آبرنگ قاطی می‌شد تا روشن‌تر و مات‌تر بشه. کسانی که نقاشی بلد بودند ازش استفاده می‌کردند.
• #۴۴ — پرگار فلزی: آن وسیله دو پایه‌ای برای کشیدن دایره. اگه درست تنظیمش نمی‌کردی، دایره نادرست می‌شد. یادگیری تنظیمش خودش یه هنر بود.
• #۴۵ — گونیا پلاستیکی مثلثی: مثلث ۴۵ یا ۶۰ درجه برای کشیدن خط راست و زاویه. بعضی‌ها دو تا داشتند. اگه می‌افتاد روی زمین و گوشه‌اش می‌شکست، کارش سخت‌تر می‌شد.
• #۴۶ — نقاله نیم‌دایره: برای اندازه‌گیری زاویه. اعداد از هر دو طرف نوشته شده بود — خیلی‌ها گیج می‌شدند کدام طرف رو بخوانند.
• #۴۷ — پاکن آرت‌گام نرم: پاکن خاص نقاشی که بدون خراش پاک می‌کرد و شکل می‌گرفت. معلم‌های هنر توصیه می‌کردند ولی گران‌تر از پاکن معمولی بود.
• #۴۸ — صمغ عربی برای کاردستی: چسب طبیعی با رنگ کمی زرد. برای اوریگامی و کاردستی. بعضی بچه‌ها خوردنش — مزه‌اش نه خوب بود، نه بد!
• #۴۹ — قلم‌موی نایلونی نازک: برای نقاشی با آبرنگ و گواش. نوک تیزش برای خطوط ریز. بعد از هر بار استفاده باید می‌شستیش وگرنه سفت می‌شد.
• #۵۰ — استنسیل حروف پلاستیکی: صفحه پلاستیکی با بریدگی‌های شکل حرف‌های الفبا. داخلش رو رنگ می‌کردی. برای ساختن پوستر کلاس، تابلو اعلانات، و جلد دفتر عالی بود.

بازار لوازم التحریر دهه ۶۰ چه شکلی بود؟

اگر اهل شهر بودی، یه مغازه لوازم التحریر توی محله‌ات بود — کوچیک، با ویترین شیشه‌ای که لوازم مختلف پشتش چیده شده بودند. فروشنده معمولاً یه آقا بود که همه بچه‌های محل رو می‌شناخت. وقتی می‌رفتی، می‌دانست چه پایه‌ای هستی و چه لازم داری. اگر اهل روستا بودی، احتمالاً همان نانوایی یا بقالی محله چند تا مداد و دفتر هم می‌فروخت.

تفاوت بزرگ با امروز این بود که تنوع خیلی کمتر بود. مداد فتح بود و شاید یه برند دیگه. خودکار بیک بود و یکی دو تا جایگزین. جامدادی‌ها هم چند مدل بیشتر نداشتند. ولی همین محدودیت باعث می‌شد که هر چیز جدیدی که وارد بازار می‌شد یه هیجان بزرگ بشه. مثلاً وقتی یه مدل جامدادی جدید با طرح جدید می‌آمد، خبرش توی کلاس پیچ می‌زد.

قیمت‌ها هم با استانداردهای آن دوره متفاوت بود. یه دفتر صد برگ چند ریال بود. مداد رنگی ۱۲ تایی کمی گران‌تر. پاکن تفنگی هم — اگر پیدا می‌شد — قیمتش بالاتر از پاکن معمولی بود. برای بچه‌هایی که خانواده‌هایشان پول کمتری داشتند، اولویت‌بندی مهم بود: مداد و دفتر اول، بقیه بعداً. خیلی وقت‌ها مداد رو تا جایی که می‌شد استفاده می‌کردند — تا آنقدر کوتاه می‌شد که دیگر نمی‌شد نگهش داشت.

کیفیت هم متفاوت بود. بعضی مدادها سریع تموم می‌شدند. بعضی خودکارها بعد از یه هفته قطع‌قطع می‌نوشتند. دفترهایی که کاغذشان خیلی نازک بود از پشت پیدا می‌شدند. ولی همه اینا به همان شکل نوشته می‌شد و دیکته می‌شد و امتحان داده می‌شد. امروز این محدودیت‌ها رو که یادت می‌آید، می‌فهمی که چرا آن لوازم التحریر ساده این‌قدر در ذهن مانده‌اند — چون هر چیز کوچکی ارزشمند بود.

خرید لوازم التحریر با پدر یا مادر هم یه تجربه خاص داشت. قدم‌قدم توی بازار، بوی کاغذ و مرکب، فروشنده‌ای که پشت پیشخوان می‌ایستاد و با صدای بلند قیمت می‌گفت. این روتین اول مهر برای خیلی‌ها یکی از شادترین خاطرات کودکی است — فارغ از اینکه آن سال تحصیلی چطور پیش رفت.

کدام لوازم التحریر دهه ۶۰ امروز کلکسیونی شده‌اند؟

نه همه چیز از دهه ۶۰ ماندگار شده — ولی بعضی‌ها جایگاه ویژه‌ای در بازار کلکسیون پیدا کرده‌اند. وقتی چیزی دیگر تولید نمی‌شود و نسلی هنوز زنده است که آن را به خاطر دارد، ارزشمند می‌شود. از میان ۵۰ قلمی که بررسی کردیم، چند گروه توجه بیشتری جلب می‌کنند:

• جامدادی‌های آهنربایی اورجینال با طرح‌های خاص: به‌ویژه آن‌هایی که در حالت سالم و باز نشده هستند. نمونه‌هایی از جامدادی آهنربایی قدیمی هنوز پیدا می‌شوند.
• مدادهای فتح باز نشده در جعبه اصلی: جعبه مدادهایی که هرگز استفاده نشده‌اند و بسته‌بندی اولیه دارند. این‌ها نادر هستند.
• مجموعه کامل لوازم التحریر: مجموعه ۹ قلم لوازم التحریر دهه ۶۰ که فروشگاه دهه ۶۰ گردآوری کرده، برای هدیه دادن به دوستان و آشنایانی که آن دوران را می‌شناسند ایده‌آل است.
• ابزارهای هنری با برند خاص: آبرنگ‌ها و پاستل‌های برند مشخص از آن دوره که بسته‌بندی اصلی داشته باشند.

اگر می‌خواهی همه این خاطرات را یک‌جا ببینی، بخش لوازم التحریر فروشگاه دهه ۶۰ با ۱۸۲ محصول اصل و فابریک منتظرت است. تعداد زیادی از این وسایل هنوز در حالت سالم و اورجینال موجودند — چیزی که در بازار عادی پیدا کردنشان سخت است. همچنین اگر به خاطرات دیگری از وسایل دهه ۶۰ علاقه داری، مقاله عکس وسایل دهه ۶۰ — آلبوم ۶۰ شیء هم ارزش دیدن دارد — از وسایل خانه تا اسباب‌بازی‌ها، همه با عکس.

نکته مهم برای کلکسیون‌داران: ارزش این وسایل با گذشت زمان بیشتر می‌شود، نه کمتر. هر سالی که می‌گذرد، نمونه‌های سالم و اورجینال کمیاب‌تر می‌شوند. اگر یادداشتی از «چیزی که همیشه می‌خواستی داشته باشی ولی نداشتی» داری، شاید الان وقتش باشد.

یادت میاد؟ کدوم از این ۵۰ قلم رو بیشتر داشتی؟ یا یه چیزی بود که همه داشتند ولی تو نداشتی؟ تو کامنت بنویس — ما می‌خوانیم!