دفتر نقاشی، دفتر خاطرات و دفترچه‌های جیبی: دفترهایی که مشق نبودند

دفتر نقاشی، دفتر خاطرات و دفترچه‌های جیبی دهه ۶۰، دفترهایی بودند که برای مشق نمی‌رفتند؛ آن‌ها فضای شخصی بچه‌های آن دوره بودند — جایی برای نقاشی، راز، شماره تلفن دوستان و هر چیزی که نباید معلم می‌دید. این دفترها امروز کمیاب‌اند و در مجموعه‌های نوستالژی ارزش دارند.

اگر در دهه ۶۰ شمسی به مدرسه رفتی، حتماً یادت هست که کیفت هیچ‌وقت فقط از دفتر مشق و کتاب درسی پر نمی‌شد. یک دفتر دیگر هم بود؛ دفتری که معلم نباید می‌دیدش. شاید دفتر نقاشی بود با جلد رنگی که توش خانه و درخت و آدم‌کک می‌کشیدی. شاید دفتر خاطرات بود با قفل کوچک که کلیدش را زیر بالش پنهان می‌کردی. شاید هم یک دفترچه جیبی بود که شماره تلفن بهترین دوستت را تویش نوشته بودی — آن موقع که شماره‌ها هنوز روی موبایل سیو نمی‌شدند.

این دفترها را «دفترهایی که مشق نبودند» می‌نامیم. نه به این خاطر که ارزشی نداشتند؛ بلکه دقیقاً برعکس — چون شخصی‌ترین چیزهایی بودند که داشتیم. مشق‌ها فراموش شدند. آنچه در این دفترها بود، گاهی یک عمر ماند.

دفتر نقاشی دهه ۶۰: از طرح اسبی تا دفتر شوروی

دفتر نقاشی دهه ۶۰ با دفتر نقاشی امروزی فرق داشت. نه از نظر کارکرد — بلکه از نظر روح. برگ‌هایش سفیدتر بود، کاغذش ضخیم‌تر، و جلدش داستانی داشت که قبل از اینکه خودت یک خط بکشی، خیالت را می‌برد.

محبوب‌ترین دفتر نقاشی آن دوره، دفتر سیمی بود — آن‌هایی که از بالا باز می‌شدند و سیم فنری‌شان همیشه کج می‌شد اگر توش خیلی ورق می‌زدی. جلدشان یا یک اسب می‌کشید روی مرغزار، یا یک کودک با کلاه، یا طرح‌هایی که هیچ‌وقت معلوم نبود از کجا آمده‌اند. این طرح‌ها اغلب از دوران قبل از انقلاب ماندگار شده بودند یا از واردات دهه ۵۰ که هنوز در انبارهای کوچک لوازم‌التحریر محله می‌نشست.

قطع دفترهای نقاشی هم معمولاً بزرگ‌تر از دفترهای مشق بود. یک صفحه A4 یا گاهی کمی بزرگ‌تر. این فضای بزرگ‌تر حس دیگری داشت — انگار بچه مجاز بود بزرگ فکر کند، بی‌حد و مرز بکشد. در دفتر مشق همه چیز باید در خط می‌ماند. در دفتر نقاشی هیچ خطی وجود نداشت.

دفتر نقاشی پینوکیو هم یکی از معروف‌ترین دفترهای آن دوره بود. طرح جلدش یک پینوکیوی کارتونی داشت که بچه‌ها دوستش داشتند. اما دفتر پینوکیو بیشتر در قالب «دفتر خطاطی» پیدا می‌شد — چند جلدی بود و برای تمرین خط مورد استفاده قرار می‌گرفت. بعضی‌ها از آن برای نقاشی هم استفاده می‌کردند.

بعضی‌ها یادشان هست که اول مهر، مادرشان برایشان یک دفتر نقاشی مجزا می‌خرید — جدا از دفترهای مدرسه. این دفتر برای خانه بود. برای بعدازظهرهایی که مشق تمام شده بود و هنوز هوا روشن. می‌نشستی روی ایوان یا کنار پنجره و نقاشی می‌کردی. هیچ‌کس نمره‌ات نمی‌داد. هیچ‌کس نمی‌گفت اشتباه کشیدی.

مداد رنگی‌ها هم معمولاً همراه این دفتر بودند. جعبه‌های ۱۲ رنگ یا ۲۴ رنگ که خیلی‌هایشان از همان اول شکسته بودند اما هنوز کار می‌کردند. رنگ قهوه‌ای زودتر از همه تمام می‌شد — دلیلش معلوم است: تنه درخت، موی آدم، خاک. رنگ آبی دیرتر تمام می‌شد. رنگ بنفش هیچ‌وقت تمام نمی‌شد — کسی خیلی بنفش نقاشی نمی‌کرد.

نقاشی‌هایی که توی این دفترها می‌کشیدیم چیزهایی بودند که همه می‌کشیدند: خانه با دودکش، آفتاب با پرتوهای مثلثی، کوه با قله برفی، دریا با امواج موازی. این نقاشی‌ها الگوی مشترک همه بچه‌های دهه ۶۰ بود. اگر نقاشی‌هایمان را کنار هم بگذاریم، تقریباً همه شبیه هم بودند. یک نسل با یک خیال مشترک.

اگر دنبال یک دفتر نقاشی اصل از آن دوره هستی — چه برای مجموعه‌ات، چه برای هدیه دادن به کسی که دهه ۶۰ را به یاد دارد — دفتر نقاشی اصل دهه ۵۰ را از اینجا ببین.

دفتر خاطرات دهه ۶۰: چطور رازهایمان را قفل می‌کردیم؟

دفتر خاطرات دهه ۶۰ یکی از شخصی‌ترین اشیاء بچه‌های آن دوره بود. نه همه داشتند، اما آن‌هایی که داشتند، خوب می‌دانند چه حسی بود — آن لحظه که قفل کوچک را می‌بستی و کلید را زیر تشک پنهان می‌کردی یا توی جیب مخفی کیفت.

اغلب این دفترها جلد مخملی یا شبه‌چرمی داشتند — قرمز، آبی، بنفش. بعضی‌ها گل رزی روی جلدشان بود. یادم هست که خیلی‌هایشان سرصفحه‌ای داشتند که اسم و تاریخ می‌نوشتی: «این دفتر متعلق به … است. هر کس بخواند نفرینش می‌کنم.» این جمله را همه می‌نوشتند. معلوم بود که یک نسخه مادر داشت و همه از آن کپی می‌کردند.

آنچه توی این دفترها می‌نوشتیم چه بود؟ چیزهایی که نمی‌شد با کسی در میان گذاشت. اسم دوستی که دوستش داشتی — نه «دوست» به معنای عادی، بلکه آن دوستی که قلبت تندتر می‌زد وقتی اسمش را می‌شنیدی. شکایت از معلم ریاضی که خیلی سخت‌گیر بود. آرزوهایی که فکر می‌کردی هیچ‌وقت تعبیر نمی‌شوند. گاهی هم فقط یک جمله کوتاه: «امروز برف اومد. خوشحال بودم.»

جالب است که دفترهای خاطرات دهه ۶۰ اغلب زبان خاصی داشتند. نه فارسی رسمی مدرسه — فارسی محاوره‌ای، فارسی گفتار. همان‌طوری می‌نوشتی که حرف می‌زدی. این یک آزادی بود. در دفتر مشق باید «رفتم» می‌نوشتی. توی دفتر خاطرات «رفتم»، «رفتیم»، «رفتن» و «رفت» همه قبول بود.

بزرگ‌ترها هم دفتر خاطرات داشتند. مادرهایی که در دهه ۶۰ جوان بودند، گاهی یک دفتر داشتند که توش دستور پخت، اسم دارو، شماره تلفن‌های ضروری، و گاهی هم یک شعر یا یک جمله معنادار می‌نوشتند. این دفترها ترکیبی بودند — نه کاملاً خاطرات، نه کاملاً حساب. اما همه رازهای خانه توشان بود.

یک خاطره مشترک که خیلی‌ها دارند این است که دفتر خاطرات کسی را پیدا کردند — خواهر، برادر، یا شاید مادر — و یک لحظه وسوسه‌شان شد بخوانند. بعضی‌ها خواندند. بعضی‌ها نخواندند. هر دو گروه هنوز یادشان هست. خواندن یا نخواندن آن دفتر، یکی از اولین تصمیم‌های اخلاقی واقعی بود که می‌گرفتیم.

برای کسانی که می‌خواهند یک دفتر خاطرات اصل از آن دوره به‌عنوان هدیه یا برای مجموعه‌شان داشته باشند، این نمونه اصل از اوایل دهه ۷۰ را ببین.

دفترچه‌های جیبی دهه ۶۰ به چه دردی می‌خورد؟

دفترچه جیبی در دهه ۶۰ یک وسیله ضروری بود — نه یک تفریح. وقتی تلفن‌ها خانگی بودند و مردم شماره همدیگر را باید حفظ می‌کردند یا می‌نوشتند، یک دفترچه کوچک در جیب یا کیف حکم «مخاطبان» گوشی امروزی را داشت.

دفترچه تلفن جیبی دهه ۶۰ معمولاً به حروف الفبا تقسیم می‌شد — تب‌هایی در گوشه صفحات که با انگشت راحت باز می‌شدند. کافی بود بروی سراغ «د» تا «داریوش» را پیدا کنی. بعضی‌ها داشتند که صفحاتی برای «یادداشت»، «تاریخ مهم» و «اعداد مهم» هم داشتند. این دفترچه‌ها معمولاً کوچک بودند — اندازه جیب پیراهن — با جلد مقوایی یا نرم.

یکی از خاص‌ترین نوع‌های دفترچه جیبی، دفترچه تاشو بود. این دفترچه‌ها از وسط تا می‌شدند و جیبی می‌شدند. بعضی‌شان دو لت داشتند — یک طرف برای شماره تلفن، یک طرف برای یادداشت. جلدشان اغلب پلاستیکی بود با طرح‌های رنگارنگ: گل، هندسی، یا گاهی یک طرح کارتونی ساده.

برای کسانی که دنبال این نوع دفترچه‌های جیبی اصل دهه ۶۰ می‌گردند، دفترچه یادداشت و شماره تلفن دهه ۶۰ اصل اینجاست.

غیر از دفترچه تلفن، انواع دیگری از دفترچه جیبی هم رایج بود:

• دفترچه خرید: مادرها قبل از رفتن به بازار، لیست خرید را توش می‌نوشتند. یک مداد کوتاه هم معمولاً کنارش بود یا توی جیب کنارش جا می‌شد. وقتی یک چیز می‌خریدی، روش خط می‌کشیدی.
• دفترچه نمره: معلم‌های آن دوره اغلب یک دفترچه کوچک داشتند که نمره‌های کلاسی را توش می‌نوشتند — جدا از دفتر نمرات رسمی. بعضی از معلم‌ها این دفترچه را از کتشان در می‌آوردند و بچه‌ها قلبشان می‌ریخت.
• دفترچه جیبی کودکانه: بعضی دفترچه‌ها با طرح‌های کارتونی یا حیوانات، مخصوص بچه‌ها فروخته می‌شدند. بچه‌ها تویشان نقاشی می‌کردند، شعر می‌نوشتند، یا اسم دوستانشان را ردیف می‌کردند.
• دفترچه المپیک: دفترچه‌هایی با طرح حلقه‌های المپیک که خیلی‌ها یادشان هست. این دفترچه‌ها از دهه ۵۰ باقی مانده بودند و در دهه ۶۰ هنوز پیدا می‌شدند.

نکته جالب درباره دفترچه‌های جیبی این است که مرز بین استفاده‌های مختلف خیلی مشخص نبود. یک دفترچه می‌توانست هم شماره تلفن داشته باشد، هم یک شعر، هم یادداشت یک وعده دارو، هم خاطره یک روز خاص. این چندکارگی، این دفترها را به یک آرشیو زندگی تبدیل می‌کرد — نه سیستماتیک، نه منظم، اما کاملاً انسانی.

روکش دفتر: آیین اول مهر که همه می‌شناختند

روکش‌کردن دفتر در دهه ۶۰ یک آیین بود. هر اول مهر، قبل از اینکه یک کلمه بنویسی، باید دفترت را روکش می‌کردی. این یک قانون نانوشته مدرسه بود — دفتر بی‌روکش، دفتر سرمشق‌نوشته نبود. معلم‌ها این را انتظار داشتند. مادرها این را مهیا می‌کردند. بچه‌ها این را یاد می‌گرفتند.

روکش‌ها معمولاً از چند جنس بودند:

• کاغذ روزنامه: ارزان‌ترین روکش. نتیجه‌اش یک جلد پر از حروف فارسی بود که بچه‌ها گاهی توش دنبال کلمه‌های آشنا می‌گشتند: «اگر اسم خودت را پیدا کنی، آرزوی مدادی می‌شه.»
• کاغذ کادو: اگر مادر یا پدر خوش‌سلیقه بود، کاغذ کادوهای رنگارنگ برای روکش استفاده می‌شد. دفترهایی که با این روکش پوشانده می‌شدند، گل‌های ریز یا طرح‌های هندسی داشتند و یک‌جور مهم‌تر به نظر می‌رسیدند.
• سلفون شفاف: این روکش‌ها گران‌تر بودند و جلد اصلی دفتر را نمایش می‌دادند. بعضی‌ها فکر می‌کردند این روش کمی «فُلُف» است — اما مادرها دوستش داشتند چون دفتر را تمیز نگه می‌داشت.
• کاغذ کاهی: سطح مطلوب میانی — نه خیلی ارزان، نه خیلی گران. کاغذ کاهی روکش محبوب خیلی از خانواده‌های طبقه متوسط دهه ۶۰ بود.

روکش‌کردن دفتر خودش یک مهارت بود. باید کاغذ را اندازه می‌گرفتی، تا می‌دادی، گوشه‌ها را مرتب می‌کردی. اگر دستت لرزه می‌زد یا تند کار می‌کردی، کاغذ چروک می‌شد. یاد گرفتی که آهسته باشی. که صبر داشته باشی. که گوشه‌ها مهم‌اند. این یکی از آن درس‌هایی بود که مدرسه نمی‌داد اما اول مهر یادت می‌رفت.

بعد از روکش، نوبت برچسب روی دفتر بود: نام درس، نام دانش‌آموز، نام مدرسه، و کلاس. بعضی‌ها این برچسب را با خط تحریر ریز می‌نوشتند. بعضی‌ها با ماژیک بزرگ. بعضی‌ها یک برچسب آماده از کتابفروشی می‌گرفتند که جای نام و کلاس را خالی گذاشته بود.

برچسب اسم، اولین اثر «هنری» بچه‌های دهه ۶۰ روی دفترشان بود. بعضی‌ها دورش گل می‌کشیدند. بعضی‌ها رنگش می‌کردند. بعضی‌ها اسمشان را با فلش و آدم‌کک تزئین می‌کردند. این تزئینات روی دفترهای درسی ممنوع بود — معلم نمره می‌گرفت. اما روی دفتر نقاشی و دفتر خاطرات؟ آنجا هر چیزی رفت.

آن دفترهایی که روکش‌شان هنوز سالم مانده — کاغذ کاهی که زرد نشده، سلفون که کنده نشده — نمونه‌هایی کمیاب هستند. نگهداری دفتر از اول مهر تا آخر اردیبهشت بدون اینکه روکشش پاره شود، خودش یک دستاورد بود.

این آیین روکش‌کردن برای دفتر نقاشی و دفتر خاطرات هم گاهی انجام می‌شد — اما کمتر. دفترهای شخصی روکش نداشتند چون کسی قرار نبود آن‌ها را ببیند. روکش برای ظاهر بود، برای مدرسه، برای نگاه دیگران. دفتری که فقط مال خودت بود، به تأیید نگاه دیگران نیاز نداشت. این تفاوت ظریف — که دفترهای شخصی اغلب روکش نداشتند — نشان می‌دهد که حتی بچه‌های آن دوره بین «عمومی» و «خصوصی» فرق می‌گذاشتند، بدون اینکه این واژه‌ها را بلد باشند.

چرا این دفترها را از دفتر مشق جدا می‌کردیم؟

بچه‌های دهه ۶۰ بدون اینکه کسی آموزش‌شان داده باشد، درک می‌کردند که باید بین فضاهای مختلف زندگی‌شان مرز بکشند. دفتر مشق برای مدرسه بود — برای نمره، برای معلم، برای قانون. دفتر نقاشی و دفتر خاطرات و دفترچه جیبی، فضاهای شخصی بودند.

این تفکیک شاید ساده به نظر برسد، اما خیلی مهم بود. در خانه‌هایی که سه یا چهار بچه با هم در یک اتاق می‌خوابیدند، خصوصیت یعنی یک دفتر کوچک که مال خودت است. یعنی جایی که می‌توانی بنویسی «امروز حالم خوب نبود» بدون اینکه کسی سؤال کند چرا.

دفترهای غیردرسی همچنین اولین فضاهایی بودند که بچه‌های دهه ۶۰ خودشان را بیان می‌کردند. نقاشی که می‌کشیدی می‌گفت کجا می‌خواهی باشی. شعری که می‌نوشتی می‌گفت چطور احساس می‌کنی. شماره تلفنی که توی دفترچه‌ات بود می‌گفت با چه کسی دوستی.

جالب اینجاست که خیلی‌ها یادشان هست که دفتر خاطراتشان را چطور نگه می‌داشتند — زیر تشک، توی جعبه‌ای پشت لباس، داخل یک کتاب درسی قطور. مکان‌های اختفا هم بخشی از همان دنیای شخصی بود. جایی که دفتر بود، بخشی از «خودت» بود.

یک نکته دیگر: دفترهای شخصی دهه ۶۰ معمولاً مدت طولانی‌تری نگه داشته می‌شدند. دفتر مشق بعد از آخر سال معمولاً دور انداخته می‌شد یا کاغذهایش برای یادداشت استفاده می‌شد. اما دفتر خاطرات؟ بعضی‌ها هنوز دارند. در یک کمد، در یک جعبه قدیمی، در انباری. این تفاوت در نگهداری خودش چیزی می‌گوید.

این دفترهای قدیمی امروز چند می‌ارزند؟

وقتی صحبت از ارزش کلکسیونی دفترهای قدیمی می‌شود، باید دو مفهوم را از هم جدا کنیم: ارزش احساسی و ارزش بازار.

ارزش احساسی این دفترها برای هر کسی که در دهه ۶۰ بزرگ شده، بی‌نهایت است. یک دفتر نقاشی اصل آن دوره — حتی اگر صفحاتش خالی باشد — می‌تواند حس بازگشت به کودکی را زنده کند. این ارزش را نمی‌شود با قیمت مقایسه کرد.

اما از نظر بازار، قیمت دفترهای اصل دهه ۶۰ به چند فاکتور بستگی دارد:

• اصالت و وضعیت: دفتری که نانوشته، روکش‌نشده و در شرایط فابریک باشد، گران‌ترین است. دفترهایی که کمی نوشته شده‌اند اما خاطرات داخلشان ارزش دارد، در دسته‌ای جداگانه قرار می‌گیرند — این‌ها معمولاً فروخته نمی‌شوند.
• نوع و نادربودن: دفتر نقاشی اصل با جلد خاص، نادرتر از یک دفتر معمولی است. دفترچه‌های جیبی با طرح‌های خاص نادرترند. دفترهایی که از بلوک شرق وارد شده‌اند بیشتر مورد توجه کلکسیونرها هستند.
• دهه ساخت: دفترهای دهه ۵۰ معمولاً نادرتر و در نتیجه ارزشمندترند. دفترهای دهه ۶۰ که «نو» مانده‌اند هم ارزش دارند.
• برند یا طرح خاص: دفترهایی با طرح‌هایی که مشخصاً از ایران قبل از انقلاب مانده‌اند، یا دفترهایی با مارک‌های خاص آن دوره، بیشتر مورد توجه هستند.

برای تهیه یا مقایسه قیمت دفترها و لوازم‌التحریر اصل دهه ۶۰، می‌توانی دسته دفتر و کلاسور قدیمی فروشگاه دهه ۶۰ را ببینی. قیمت‌ها بسته به نوع و وضعیت دفتر متفاوتند — معمولاً از چند ده هزار تومان برای نمونه‌های رایج‌تر تا چند صد هزار تومان برای نمونه‌های نادر و فابریک.

اگر خودت یک دفتر قدیمی داری و می‌خواهی بدانی ارزش دارد یا نه، این نکات را در نظر بگیر:

• آیا جلد کامل است و رنگ نداده؟
• آیا صفحاتش سفید (یا خالی) مانده؟
• آیا طرح جلد یا کاغذ خاصی دارد که این روزها نادر است؟
• آیا اسمی یا تاریخی داخلش نوشته شده که آن را به یک دوره مشخص متصل می‌کند؟
• آیا نشانه‌ای از ساخت خارج از ایران (شوروی، اروپای شرقی) دارد؟

دفترهایی که نوشته شده‌اند و خاطرات داخلشان زنده است، ارزش احساسی دارند اما معمولاً فروخته نمی‌شوند — نگه‌شان می‌دارند. دفترهای «نو» مانده یا فابریک هستند که بیشتر در بازار کلکسیونی می‌چرخند. یک دفتر نقاشی فابریک و نانوشته از دهه ۶۰ یک هدیه بی‌نظیر برای کسی است که آن دوران را به یاد دارد.

سؤالات پرتکرار درباره دفترهای دهه ۶۰

یادت میاد؟ تو کامنت بنویس که در دهه ۶۰ چه دفتری داشتی — نقاشی، خاطرات، یا یک دفترچه جیبی که همه جا همراهت بود.