مدادتراش‌های قدیمی: از رومیزی فلزی تا جیبی

یک سوال: اگر الان چشم‌هایت را ببندی و بوی خاک اره تازه‌تراشیده‌ی مداد را به خاطر بیاوری، اولین چیزی که جلوی چشمت می‌آید چیه؟

برای خیلی از ما که دوران مدرسه‌مان در دهه ۶۰ شمسی بود، جواب روشنه: یه مدادتراش کوچیک روی میز، یه کتاب باز، و بوی چوب تراشیده‌ای که هیچ‌وقت فراموش نمی‌شه. مدادتراش شاید ساده‌ترین وسیله روی میز تحریرمان بود، اما داستانش خیلی بیشتر از یه ابزار صرف.

در این مطلب از دهه۶۰، می‌خواهیم سری به دنیای مدادتراش‌های آن روزها بزنیم — از رومیزی‌های فلزی سنگین که روی میز معلم جا خوش کرده بودند تا مدادتراش‌های جیبی کوچکی که توی جامدادی‌مان نگه می‌داشتیم. آن مدادتراش‌هایی که شکل تفنگ داشتند، شکل سوسمار، شکل شمشیر — هر کدام یه دنیای کوچک بودند.

مدادتراش رومیزی فلزی — سلطان میز معلم

مدادتراش رومیزی فلزی یک چیز بود: جدی. سنگین، محکم، با یک دسته‌ی کرانک که می‌چرخیدش. وقتی می‌گفتی «مدادتراش»، اول این تصویر جلوی چشمت می‌آمد.

این مدادتراش‌ها معمولاً روی میز معلم یا روی میز یک نفر آبرومند در خانه بودند. پدربزرگ‌ها و پدرهایی که کار اداری داشتند، اغلب یکی روی میزشان داشتند. مدادتراش رومیزی یه جور اعتبار بود. نشان می‌داد که صاحبش آدم جدی‌ای‌ست.

ساختار این مدادتراش‌ها معمولاً از بدنه‌ی فلزی و تیغه‌ای بود که با چرخاندن دسته، مداد را به تدریج تراش می‌داد. خاک اره داخل یک فضای شفاف جمع می‌شد که می‌شد دید کِی پر شده. این پنجره‌ی کوچک شفاف یک لذت خاص داشت — تماشای انباشته‌شدن خاک اره‌های مارپیچ.

این مدادتراش‌ها معمولاً زیاد خراب نمی‌شدند — مگر اینکه تیغه‌شان کند می‌شد. وقتی مداد را می‌چرخاندید و به جای تراشیدن تمیز، چوب له می‌کرد، می‌فهمیدید که وقت عوض‌کردن تیغه رسیده. تیغه‌های یدکی هم از همان مغازه‌های لوازم‌التحریر پیدا می‌شدند.

مدادتراش جیبی — همراه همیشگی دانش‌آموز

مدادتراش جیبی، به قول بعضی‌ها «تراش»، یکی از پایه‌ای‌ترین چیزهایی بود که توی جامدادی هر دانش‌آموزی پیدا می‌شد. کوچک، سبک، و گم‌شدنی.

این مدادتراش‌ها معمولاً از پلاستیک بودند با یک تیغه فلزی کوچک داخلشان. گاهی هم فلزی صد درصد می‌شدند — آن‌هایی که شبیه استوانه‌ی کوچک بودند. مدل‌های پلاستیکی رنگ‌های مختلف داشتند: قرمز، زرد، آبی، سبز. وقتی اول مهر جامدادی‌ات را با وسایل نو پر می‌کردی، یه مدادتراش نو هم کنارش می‌گذاشتی.

یکی از خاطرات مشترک همه: مدادتراش جیبی وسط سال ناپدید می‌شد. نه می‌شد فهمید کجا رفته. یا توی جیب گم می‌شد، یا یکی قرض می‌گرفت و برنمی‌گرداند، یا زیر نیمکت می‌افتاد. خرید مدادتراش جیبی جدید به یه کار معمول وسط ترم تبدیل شده بود.

مدادتراش‌های شکل‌دار — تفنگی، شمشیری، سوسماری

اینجاست که مدادتراش از ابزار صرف تبدیل به اسباب‌بازی می‌شد. مدادتراش‌های شکل‌دار شاید بهترین ترکیبِ «کاربردی» و «جالب» در تاریخ لوازم‌التحریر بودند.

مدادتراش تفنگی

این مدادتراش که شکل تفنگ کوچک داشت، یکی از محبوب‌ترین‌ها بود. لوله‌ی تفنگ همان جایی بود که مداد را می‌گذاشتی. پسرها به خاطر شکل تفنگش دوستش داشتند — حتی اگر قرار بود صرفاً مداد را تراش بدهد. مدادتراش تفنگی دهه ۶۰ را می‌شناسید؟ همان را داریم.

مدادتراش شمشیری

مدادتراش شمشیری هم برای پسرها جذابیت خاصی داشت. دسته‌ی شمشیر، تیغه — و جایی که مداد را می‌گذاشتی. این مدادتراش‌ها معمولاً از پلاستیک رنگارنگ بودند و نوک شمشیرشان کمی تیز می‌نمود. مدادتراش شمشیری اصل دهه ۶۰ را در دهه۶۰ پیدا خواهید کرد.

مدادتراش سوسماری

این یکی شاید عجیب‌ترین ایده بود: یه سوسمار که می‌شد داخل دهانش مداد گذاشت و تراشید! دم سوسمار دسته بود و دهانش جای مداد. مدادتراش سوسماری به اندازه کافی عجیب بود که همه بخواهند یکی داشته باشند — و به اندازه کافی کاربردی که بهانه هم داشته باشند.

مدادتراش ساعتی

یکی دیگر از مدل‌های خاص، مدادتراش ساعتی بود — شبیه یک ساعت گرد کوچک. بعضی از این مدل‌ها عقربه‌ی تزئینی هم داشتند. رنگ‌های مختلفی داشت و معمولاً یه نوع شیک‌تر از تفنگی و شمشیری به نظر می‌رسید.

بوی تراشیدن — خاطره‌ای که پخش می‌شد

یکی از قوی‌ترین محرک‌های حافظه در انسان، بوست. و بوی چوب تازه تراشیده‌ی مداد، یکی از آن بوهایی‌ست که برای نسل دهه ۶۰ فوری کلاس درس را تداعی می‌کند.

وقتی یه مداد تازه می‌تراشیدی، یه بوی خاصی پخش می‌شد — ترکیب چوب و گرافیت و کمی رنگ — که فضای کلاس را پر می‌کرد. بوی تراشیدن مداد رنگی تفاوتی داشت با مداد معمولی: رنگدانه‌ها یه بوی کمی شیرین‌تر داشتند.

خاک اره‌های مارپیچ هم یه جذابیت بصری داشتند. وقتی مداد تیزی از مدادتراش در می‌آمد با آن نوک کامل و مخروطی، یه نوع رضایت خاصی داشت. برعکسش هم بود — وقتی مداد می‌شکست داخل مدادتراش و خاک اره به‌هم ریخته در می‌آمد، یا نوک دوباره می‌شکست قبل از اینکه به کاغذ برسد.

سر کلاس ابتدایی — صف تراشیدن مداد

اگر یادتان باشد، در مدارس ابتدایی دهه ۶۰، یک رسم معمول وجود داشت: در ابتدای کلاس یا وقت زنگ تفریح، چند نفر صف می‌کشیدند پشت مدادتراش رومیزی روی میز معلم تا مدادشان را تیز کنند.

این صف تراشیدن مداد یک فرصت اجتماعی هم بود. می‌ایستادی، نفر قبلی مدادش را تراش می‌داد، نوبت تو می‌رسید. معلم گاهی نگاهی می‌انداخت، گاهی مشغول تصحیح ورقه‌ها بود. همین چند ثانیه کنار میز معلم ایستادن، یه نوع آزادی کوچک از نشستن پشت نیمکت بود.

آموزش تراشیدن مداد هم چیز مهمی بود. باید یاد می‌گرفتی که مداد را محکم نگه داری، آرام بچرخانی، و فشار اضافه نیاری که نوک نشکند. خیلی از بچه‌ها اول با شکستن چند نوک این را یاد می‌گرفتند.

ارزش مدادتراش‌های قدیمی امروز

چرا مدادتراش‌های دهه ۶۰ حالا ارزش دارند؟ جواب ساده‌ست: کمیابی و نوستالژی با هم.

اکثر این مدادتراش‌ها مصرفی بودند — خرد می‌شدند، گم می‌شدند، تیغه‌شان کند می‌شد و دور می‌انداختند. تعداد کمی از آن‌ها به دست کسی رسیده که نگهشان داشته باشد. این باعث می‌شود که نمونه‌های سالم و اصل خیلی کمیاب باشند.

مدادتراش‌های شکل‌دار — تفنگی، شمشیری، سوسماری — چون ارزش نوستالژیک بیشتری دارند، بیشتر دنبالشان می‌گردند. کلکسیونرها به دنبال نمونه‌هایی هستند که رنگشان پریده نباشد، تیغه‌شان کامل باشد، و اگر مدل ظرف‌دار بود، ظرفشان هم شکسته نباشد.

مدادتراش رومیزی فلزی هم ارزش کلکسیونی دارد — مخصوصاً مدل‌هایی که بدنه‌ی تماماً فلزی دارند و ساخت و ساز محکمی دارند. اگر تیغه‌شان هنوز کار کند، ارزش بیشتری دارند.

جالب اینجاست که لوازم‌التحریر دهه ۶۰ در کل به یکی از داغ‌ترین دسته‌بندی‌های کلکسیون نوستالژیک تبدیل شده — چون این وسایل کوچک و روزمره بودند و همه باهاشان خاطره دارند، ولی تعداد کمی از نمونه‌های اصل باقی مانده‌اند.

مدادتراش دهه ۶۰ در دهه۶۰

ما در دهه۶۰، بزرگترین فروشگاه نوستالژی ایران با بیش از ۳,۵۰۰ خریدار و نشان اعتماد الکترونیکی (اینماد)، مجموعه‌ای کامل از مدادتراش‌های اصل دهه ۶۰ جمع‌آوری کرده‌ایم. همه نمونه‌ها اورجینال و فابریک هستند.

از مدادتراش شمشیری تا تفنگی، از سوسماری تا ساعتی — هر کدام از اینها یه گوشه از خاطرات مدرسه‌اند. چه برای خودت می‌خواهی، چه برای کادو به کسی که دهه شصتی است، چه برای کلکسیون لوازم‌التحریر قدیمی‌ات.