ساعت‌های مچی قدیمی ژاپنی: سیکو، اورینت، سیتیزن در ایران

یادتان هست ساعت مچی پدرتان را؟ همان که شب‌ها از مچش باز می‌کرد و با احتیاط روی طاقچه یا کنار آینه می‌گذاشت و صبح‌ها قبل از هر کاری دوباره می‌بستش؟ برای خیلی از ما بچه‌های دهه ۶۰، آن ساعت فقط یک وسیله نبود؛ نشانه‌ی بزرگ‌شدن بود. اجازه نداشتیم دستش بزنیم، ولی وقتی پدر خواب بود، یواشکی برش می‌داشتیم، دم گوشمان می‌گرفتیم و به صدای تیک‌تاکش گوش می‌دادیم. و آن ساعت، به احتمال خیلی زیاد، یک ساعت ژاپنی بود: سیکو، اورینت یا سیتیزن.

در این مطلب می‌خواهیم برگردیم به دورانی که ساعت ژاپنی پادشاه مچ ایرانی‌ها بود. از اینکه چرا این سه برند این‌قدر در ایران محبوب شدند، تا خاطره‌ی ساعت‌فروشی‌های قدیم، رسم کادو دادن ساعت، و اینکه امروز همان ساعت‌های قدیمی چه ارزشی پیدا کرده‌اند.

چرا ساعت ژاپنی مچ ایرانی‌ها را تسخیر کرد؟

تا قبل از اینکه ژاپنی‌ها وارد میدان شوند، ساعت خوب یعنی ساعت سوئیسی. اما ساعت سوئیسی یک مشکل بزرگ داشت: قیمتش. برای یک کارمند یا معلم یا کاسب معمولی ایرانی، ساعت سوئیسی بیشتر شبیه یک رویا بود تا یک خرید واقعی.

ژاپنی‌ها دقیقاً همین‌جا را نشانه گرفتند. از دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی، ساعت‌های ژاپنی کم‌کم وارد بازار ایران شدند و در دهه ۵۰ و ۶۰ دیگر همه‌جا بودند. فرمولشان ساده بود: کیفیتی که به سوئیسی‌ها طعنه می‌زد، با قیمتی که دست کاسب و کارمند هم به آن می‌رسید.

اما فقط بحث قیمت و کیفیت نبود. ساعت ژاپنی خوش‌دست بود، بندش محکم بود، صفحه‌اش خوانا بود و مهم‌تر از همه: کم پیش می‌آمد خراب شود. در فرهنگ آن روزها که «جنس باید عمر کند»، این یعنی همه‌چیز. ساعتی که پدربزرگ می‌خرید، به پدر می‌رسید و بعضی وقت‌ها هنوز هم کار می‌کند.

سیکو؛ پادشاه بی‌رقیب مچ پدرها

اگر بخواهیم انصاف بدهیم، در ایران هیچ برند ساعتی به اندازه سیکو (Seiko) اسم در نکرد. سیکو یک شرکت قدیمی ژاپنی است که ریشه‌اش به سال ۱۸۸۱ میلادی و یک ساعت‌فروشی کوچک در توکیو برمی‌گردد. اما چیزی که سیکو را در ایران به اسطوره تبدیل کرد، سری معروف «سیکو ۵» (Seiko 5) بود.

سیکو ۵ که از دهه ۱۹۶۰ میلادی تولیدش شروع شد، پنج ویژگی را با هم در یک ساعت جمع کرده بود: موتور اتوماتیک، ضدآب بودن، نمایش روز هفته و تاریخ، قاب و شیشه مقاوم. برای مردی که هر روز سر کار می‌رفت، این ساعت همه‌چیز بود. کوکش با حرکت دست خودش انجام می‌شد؛ نه باتری می‌خواست و نه هر شب کوک‌کردن.

صفحه‌های سیکو هم برای خودشان دنیایی داشتند: سبز یشمی، سرمه‌ای، طلایی، نقره‌ای. آن پنجره کوچک روز و تاریخ که بعضی‌هایش هم فارسی-انگلیسی بود، برای ما بچه‌ها حکم جادو داشت. یادم است بعضی پدرها روز جمعه که می‌شد، با ذوق نشانمان می‌دادند که ساعت خودش می‌داند امروز جمعه است!

در فروشگاه دهه۶۰ هم هر وقت ساعت سیکو اصل و سالم پیدا می‌کنیم و می‌گذاریم، معمولاً خیلی زود صاحبش پیدا می‌شود؛ چون کسانی که دنبالش هستند، دقیقاً می‌دانند چه گنجی است.

اورینت؛ ساعت سه‌ستاره‌ای که همه می‌شناختند

برند دوم قصه ما اورینت (Orient) است؛ باز هم یک ژاپنی اصیل که از دهه ۱۹۵۰ میلادی با همین نام ساعت می‌سازد. اورینت در ایران با یک نشانه خاص در حافظه‌ها مانده: آن سه ستاره کوچک روی صفحه. خیلی‌ها اصلاً اسمش را گذاشته بودند «اورینت سه‌ستاره» و همین سه ستاره برایشان مهر اصل‌بودن بود.

اورینت هم مثل سیکو روی ساعت‌های اتوماتیک تمرکز داشت و شاید بشود گفت قیمتش کمی دست‌یافتنی‌تر هم بود. برای همین در شهرستان‌ها و بازارهای محلی، اورینت گاهی از سیکو هم پرتیراژتر بود. مدل‌های صفحه‌سبز و صفحه‌آبی اورینت با آن بند استیل حصیری، هنوز که هنوز است در جعبه‌های خاطره خیلی از خانواده‌های ایرانی پیدا می‌شود.

سیتیزن؛ شهروند ژاپنی خانه‌های ایرانی

ضلع سوم این مثلث ژاپنی، سیتیزن (Citizen) است؛ برندی که تاریخچه‌اش به سال ۱۹۱۸ میلادی برمی‌گردد و اسمش یعنی «شهروند» — ساعتی برای همه مردم، نه فقط اعیان. و راستش در ایران هم دقیقاً همین نقش را بازی کرد.

سیتیزن به‌خصوص در دوران موج کوارتز، یعنی اواخر دهه ۵۰ و دهه ۶۰ شمسی، در ایران درخشید. ساعت‌های کوارتز باتری‌خور که دیگر نه کوک می‌خواستند و نه تکان‌دادن؛ دقیق بودند و بی‌دردسر. خیلی از خانم‌های خانه‌دار و معلم‌ها و کارمندهای آن دوره، اولین ساعت زنانه ظریفشان یک سیتیزن یا سیکوی کوارتز بود که معمولاً کادوی عقد یا سالگرد ازدواج بود.

زنانه‌های ظریف با بندهای فلزی باریک، مردانه‌های صفحه‌طلایی با خط‌های کشیده — سیتیزن برای هر سلیقه‌ای چیزی داشت. و باز همان قصه ژاپنی: کم خراب می‌شد، قشنگ هم بود.

بازار ساعت در آن سال‌ها؛ از پاساژ تا چمدان مسافر

خرید ساعت در دهه ۵۰ و ۶۰ خودش یک ماجرا بود. هر شهری چند ساعت‌فروشی معتبر داشت که پشت ویترین‌های شیشه‌ای‌شان، ردیف ساعت‌های ژاپنی مثل جواهر چیده شده بود. ساعت‌فروش‌ها معمولاً خودشان ساعت‌ساز هم بودند؛ با آن ذره‌بین مخصوص که به چشمشان می‌گذاشتند و دنیای چرخ‌دنده‌ها را می‌دیدند.

یک مسیر دیگر هم بود: چمدان مسافرها. کسی که از سفر خارج برمی‌گشت — از ژاپن، از دبی، از کویت — حتماً چند تا ساعت سوغاتی می‌آورد. ساعت ژاپنی «اصل خارج» حساب دیگری داشت و گاهی سر همین سوغاتی‌ها، در فامیل رقابت و چشم‌وهم‌چشمی شیرینی راه می‌افتاد.

جالب اینجاست که همان موقع هم بحث «اصل و تقلبی» داغ بود. ساعت‌فروش‌های کاربلد با یک نگاه به موتور، به وزن، به صدای ثانیه‌شمار، اصل را از بدل تشخیص می‌دادند و مشتری‌ها به این تشخیص اعتماد داشتند؛ اعتمادی که امروز کمیاب شده است.

ساعت؛ کادویی که حرف آخر را می‌زد

در فرهنگ آن سال‌ها، ساعت مچی جایگاه ویژه‌ای در کادو دادن داشت. ساعت یعنی احترام. برای پدر، برای معلم بازنشسته، برای دامادی که تازه به خانواده اضافه شده بود — رسم بود خانواده عروس برای داماد ساعت بخرند و چه ساعتی بهتر از یک سیکو یا سیتیزن؟

ساعت کادویی معمولاً در همان جعبه اصلی‌اش نگه داشته می‌شد؛ جعبه‌های هاردی با آسترهای مخملی که خودشان امروز کلکسیونی حساب می‌شوند. خیلی‌ها ساعت «مهمانی» و ساعت «هر روز» جدا داشتند و ساعت کادویی، فقط عروسی و عید و مجلس‌های مهم از جعبه بیرون می‌آمد.

این ساعت‌ها امروز چقدر می‌ارزند؟

حالا برسیم به سوالی که شاید برای خیلی‌ها پیش آمده: آن ساعت قدیمی ته کشوی خانه پدری، امروز چقدر می‌ارزد؟

جواب کوتاه: خیلی بیشتر از آن چیزی که فکر می‌کنید — البته اگر اصل و سالم باشد. در همه دنیا، ساعت‌های وینتیج ژاپنی چند سالی است حسابی طرفدار پیدا کرده‌اند. سیکو ۵های قدیمی، اورینت‌های سه‌ستاره و سیتیزن‌های کوارتز نسل اول، در بازارهای جهانی خریدار جدی دارند و در ایران هم موج کلکسیونرهای ساعت هر سال بزرگ‌تر می‌شود.

چند چیز قیمت یک ساعت قدیمی را بالا می‌برد:

• سالم بودن موتور: ساعتی که هنوز کار می‌کند یا با یک سرویس راه می‌افتد، با ساعت خوابیده زمین تا آسمان فرق دارد.
• اصالت قطعات: صفحه، عقربه‌ها و بند اصلی. ساعتی که صفحه‌اش تعویضی باشد، برای کلکسیونر جذابیتش را از دست می‌دهد.
• جعبه و ضمانت‌نامه: همان‌طور که گفتیم، جعبه اصلی یعنی چند پله بالاتر.
• مدل و کمیابی: بعضی صفحه‌ها و مدل‌ها کم تولید شده‌اند و بین اهل فن اسم و رسم دارند.

در فروشگاه دهه۶۰ ما همیشه چشممان دنبال ساعت‌های قدیمی اصل است؛ از ساعت‌های نوستالژی دهه ۵۰ گرفته تا حتی بند ساعت‌های قدیمی هنگ‌کنگی که برای احیای ساعت‌های آن دوره حکم قطعه طلا را دارند. موجودی این بخش همیشه در حال عوض‌شدن است، چون جنس خوب نمی‌ماند.

راهنمای خرید ساعت قدیمی ژاپنی

اگر وسوسه شده‌اید که یک ساعت قدیمی ژاپنی برای خودتان یا به‌عنوان کادو بخرید، این چند نکته را آویزه گوشتان کنید:

• از فروشنده معتبر بخرید. ساعت قدیمی را باید از جایی خرید که جوابگو باشد؛ چه ساعت‌فروشی قدیمی محل، چه فروشگاه شناسنامه‌داری که سابقه‌اش معلوم است.
• عکس موتور را بخواهید. قلب ساعت موتورش است. اگر فروشنده از باز کردن درب پشت و نشان دادن موتور طفره رفت، یعنی یک جای کار می‌لنگد.
• سوال کنید: سرویس شده؟ ساعت اتوماتیک قدیمی مثل ماشین قدیمی است؛ روغن‌کاری و سرویس می‌خواهد. ساعت سرویس‌شده ارزش بیشتری دارد.
• عجله نکنید. بازار ساعت قدیمی بازار صبر است. ساعت خوب با قیمت منصفانه پیدا می‌شود، فقط باید چشمتان آموزش دیده باشد.
• به قصه ساعت هم فکر کنید. ساعتی که از یک خانواده مشخص آمده و تاریخچه دارد، همیشه یک سر و گردن بالاتر است.

اگر هم دنبال تشخیص اصل بودن ساعت سیکو هستید، به‌زودی یک راهنمای کامل و جداگانه مخصوص اصالت‌سنجی سیکو در همین مجله منتشر می‌کنیم؛ چون این موضوع آن‌قدر مفصل است که یک مقاله کامل می‌خواهد.

چطور از ساعت قدیمی نگهداری کنیم؟

اگر یک ساعت قدیمی ژاپنی دارید — چه یادگار خانوادگی، چه خرید کلکسیونی — چند عادت ساده می‌تواند عمرش را ده‌ها سال دیگر تمدید کند:

• دور از رطوبت نگهش دارید. دشمن شماره یک ساعت قدیمی، نم است. حمام و آشپزخانه و زیرزمین نمور جای ساعت نیست؛ حتی اگر روی قابش نوشته ضدآب — آن واشرهای چهل‌ساله دیگر جوانی‌شان را کرده‌اند.
• از آهن‌ربا فاصله بدهید. بلندگو، درِ یخچال، کیف‌های دکمه‌آهنربایی — میدان مغناطیسی می‌تواند دقت موتور مکانیکی را به‌هم بریزد.
• ساعت اتوماتیک را گاهی بچرخانید. اگر ساعت اتوماتیک مدت زیادی بی‌حرکت بماند، روغنش خشک می‌شود. ماهی یک‌بار چند دقیقه بستنش یا کوک آرام، حکم نرمش صبحگاهی را برایش دارد.
• باتری ساعت کوارتز خوابیده را دربیاورید. باتری قدیمی اگر بماند و نشت کند، موتور را از بین می‌برد؛ خرابی‌ای که تعمیرش گاهی از ارزش ساعت بیشتر آب می‌خورد.
• سرویس را به کاردان بسپارید. ساعت قدیمی را دست هر کسی ندهید؛ یک باز و بسته‌کردن ناشیانه می‌تواند صفحه یا عقربه اصل را خراب کند و ارزش کلکسیونی را نصف کند.

سیکو، اورینت یا سیتیزن؛ کدام برای شما؟

اگر می‌خواهید اولین ساعت قدیمی ژاپنی‌تان را انتخاب کنید، این جمع‌بندی کارتان را راحت می‌کند:

سیکو انتخاب امن و کلاسیک است. بازارش فعال‌ترین است، اطلاعات و قطعه برایش بیشتر پیدا می‌شود و اگر روزی خواستید بفروشید، خریدارش آماده است. برای شروع کلکسیون یا کادویی که می‌خواهید مطمئن باشید، سیکو جواب است.

اورینت برای کسی است که دنبال حس و حال خالص آن سال‌هاست. سه‌ستاره‌های قدیمی هنوز نسبت به شهرتشان قیمت منصفانه‌ای دارند و بین اهل خاطره، دیدنشان روی مچ، سر صحبت را باز می‌کند.

سیتیزن گزینه‌ی ظریف‌پسندهاست؛ به‌خصوص برای ساعت زنانه قدیمی و کادوی خانم‌ها. کوارتزهای قدیمی‌اش کم‌دردسرترند: باتری نو، و ساعت راه می‌افتد.

و اگر هنوز مطمئن نیستید، راه سومی هم هست: با یک وسیله کوچک‌تر شروع کنید. یک بند ساعت قدیمی، یک جعبه ساعت مخملی، یا یک ساعت رومیزی نوستالژیک — دروازه ورود به دنیای کلکسیون لازم نیست گران باشد.

سوالات پرتکرار

و شما؟ ساعت پدر یا پدربزرگتان هنوز هست؟ کدام برند بود — سیکو، اورینت یا سیتیزن؟ اگر این مطلب خاطره‌ای را برایتان زنده کرد، آن را برای هم‌نسل‌هایتان بفرستید؛ بگذارید تیک‌تاک آن سال‌ها دوباره در گوش همه بپیچد.